Քո ցավը` Հայրենի'ք, Կրակե շապիկ է. Հագնում եմ` վառում է, Հանում եմ` մեռնում եմ...

ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

«Նոյնիսկ իր նահատակութենէն ետք Հրանդ Տինք կը շարունակէ կատարել իր առաքելութիւնը» Փրոֆ. Աշոտ Մելքոնեան

am
<<Noynisk ir nahatakowt`enen etk` Hrand Tink` ke sharownake katarel ir arhak`elowt`iwne>> P`rof. Ashot Melk`onean_39876

«Հայ Ձայն»ի հարցումներուն կը պատասխանէ ՀՀ ազգային ակադեմիայի պատմութեան ինստիտուտի տնօրէն՝ փրոֆ .Աշոտ Մելքոնեանը։

 

 

Փրոֆ. Մելքոնեան, օրերս իր լրումին հասնի Հրանդ Տինքի նահատակութեան 11-րդ տարելիցը. Ձեր կարծիքով այսօր ի՞նչ աւանդ մնաց Հրանդ Տինքէն՝ հայութեան համար, Թուրքիոյ մէջ եւ ընդհանրապէս:

Ես խորապէս համոզուած եմ, որ Հրանդ Տինքը շատ մեծ հետք ձգեց արեւմտահայութեան նորօրեայ պատմութեան մէջ։ Հրանդ Տինքը եղաւ այն անձնաւորութիւնը որ կոտրեց բոլոր այն կարծրատիպերը որոնք գոյութիւն ունէին պոլսահայ համայնքի անդամներուն մօտ. Եւ այսօր բոլորիս համար պարզ է որ այդ դրօշը իր ձեռքին բռնած կը քալէ Կարօ Փայլանը։ Խնդիրը այն է, որ Հրանդ Տինքը ոչ միայն պոլսահայ հասարակութեան մէջ փոփոխութիւններու ճամբայ հարթեց այլ նաեւ՝ ամբողջ Թուրքիոյ համար։ Այլ խօսքով Հրանդ Տինքը «տակն ու վրայ» ըրաւ ամբողջ Թուրքիոյ հասարակութիւնը եւ այսօր անոր նահատակութենէն 11 տարի անց մենք աւելի խորը կերպով կը հասկնանք անոր ձգած աւանդը, եւ այդ իմաստով ալ կրնանք ըսել թէ որքան ալ Թուրքիոյ այսօրուայ իշխանութիւնները փորձեն վերադառնալ Օսմանեան կայսրութեան բռնատիրական ոճին՝ ի դէմս Էրտողանի եւ իր վարչախումբին, անոր զուգահեռ Թուրքիոյ մէջ այսօր տեղի կ'ունենան ժողովրդավարացման մեծ գործընթացներ որոնց դիմակայելը հնարաւոր չէ։ Սակայն իմ խորին համոզմամբ 2 պարագաներուն ալ Թուրքիան դատապարտուած է՝ այսինքն թէ բռնատիրութեան եւ թէ ժողովրդավարացման ճանապարհին, եւ այս մօտեցումին վրայ ես բնաւ կասկածներ չունիմ։ Իմ խորին համոզումով մենք այդ գործընթացներուն առաջին ծաղիկները արդէն սկսած ենք տեսնել, եւ այստեղ կ'ուզեմ յստակօրէն շեշտադրել որ Թուրքիոյ հզօր տնտեսութեամբ եւ ուժեղ հասարակութեամբ մը երկիր ըլլալու հանգամանքը պարզապէս երեւութական է ու այդ բոլորը կրնան մէկ օրուայ մէջ կրնան փլուզուիլ։ Այսօրուայ Թուրքիան շատ նման է խորհրդային պետութեան եւ հոն կատարուածը նախապատմութիւնն է այն ինչին, որ կը կատարուի մեծ կայսրութիւններու պարագային։ Այստեղ կ'ուզեմ նշել, որ Հրանդ Տինքը այդ իմաստով հսկայական աշխատանք կատարեց, եւ ան իր աշխատանքը կը շարունակէ կատարել այսօր ալ, իր մահէն ետք նոր ուղի մը հարթելով այն երիտասարդութեան որոնք առողջ եւ համոզուած կերպով կը շարունակեն քալել իր բացած ճանապարհով։ Այս բոլորը միայն խօսքեր չեն, ես օրինակ առիթը ունեցած եմ Պոլիս գտնուիլ եւ մօտէն նկատել այս բոլորը եւ ծանօթանալ նաեւ Հրանդ Տինք հիմնարկի , Հրանդ Տինքի անուան հայաստանցիներու դպրոցին եւ համայնքի աշխոյժութիւնը նոյնիսկ պատրիարքական ընտրութեան նախաշէմին, իմ կարծիքով Հրանդ Տինքի ձգած աւանդին շնորհիւ են։ Յիշենք, թէ ինչքան մեռեալ վիճակ մը կը տիրէր Պոլսոյ մէջ նախքան Հրանդ Տինքին յայտնուիլը, եւ գաղտնիք չէ որ համայնքը արմատապէս փոխուեցաւ իրմէ ետք։

Կրնա՞նք ըսել որ դուք լաւատես էք պոլսահայութեան ապագայով:

Այո՛ անշուշտ, ես երկու առիթներով եղած եմ Պոլիս՝ 2001-ին եւ 2016-ին ու այդ 2 տարեթիւերուն ալ հսկայական փոփոխութիւն զգացած եմ, թէ ինչպէս այդ աւանդական- դասական Պոլիսը կը վերականգնի, որովհետեւ իմ կարծիքով այդ գաղութի «դասականութիւն»ը իր մէջ անթեղուած արժէքներ ունի եւ այդ արժէքներն են որ այսօր կը վերադառնան։ Այդ տարին՝ 2001-ին երբ ես հայկական եկեղեցի մը մուտք գործեցի եւ տեսայ թէ ինչպէս արարողութիւն կատարողը թրքերէնով պատգամ կու տար իսկապէս ինծի համար ճնշիչ էր, ամէնուրէք Մուսթաֆա Քէմալի նկարները եւ կիսանդրիներն էին. իսկ այսօր բոլորովին տարբեր իրավիճակ է: Երբ ցանկացած ոք Պոլիս այցելէ կը զգայ որ համայնքը սկսած է վերադառնալ Գրիգոր Զոհրապներու եւ այլ մեծութիւններու ինքնութեան:

Յաճախ կը խօսուի այն մասին, որ սփիւռքը իրողապէս չընկալեց Հրանդ Տինքի գաղափարները, չհասկցաւ անոր մօտեցումները. ի՞նչքանով իրական է այս խօսքը։

Հրանդ Տինքի դէմ եղած անհասկացողութիւնը կամ գլխաւոր մեղադրանքը եթէ կարելի է այդպէս ներկայացնել, անոր Թուրքիոյ հասարակութեան հանդէպ ունեցած հանդուրժողականութիւնն էր։ Բոլորս գիտենք, որ Հրանդ Տինքը լաւատես էր Թուրքիոյ հասարակութեան ժողովրդավարացման ուղղութեամբ իսկ սփիւռքի համար երկար տարիներու փորձը կը յուշէ, որ Թուրքիան չի փոխուիր կամ այն յայտնի բանաձեւը, որ մեր մէջ բարդոյթի պէս նստած է եւ յաճախ լսելի կը դառնայ որ «թուրքը մնում է թուրք»: Իսկ կը կարծէք, որ Հրանդ Տինքը չէ՞ր գիտեր որ «թուրքը մնում է թուրք»։ Շատ լաւ գիտէր այդ բոլորը, բայց ան Թուրքիոյ փոփոխութեան ճանապարհը կը տեսնէր հասարակութեան ժողովրդավարացմամբ: Ի վերջոյ չմոռնանք, որ Հրանդ Տինք կ'ապրէր Պոլսոյ մէջ, քաղաք մը որուն կարեւոր մէկ հատուածը եւրոպական ափ կը համարուի եւ Տինք կ'ուզէր հաւատալ որ իր կատարած քայլերը ի վերջոյ դրական տեղաշարժ պիտի ստեղծեն Թուրքիոյ մէջ, եւ ժողովրդավարացման նոր գործընթաց մը սկիզբ պիտի առնէ: Ան գնաց այդ ճանապարհով մինչեւ վերջ որովհետեւ կը հաւատար որ այլընտրանք չունէր։ Այս առումով ալ պատմական փորձը մեզի կը յուշէ, որ 1908-ին ալ մենք խանդավառ էինք երիտթուրքերով եւ կը հաւատայինք որ անոնք անպայման փոփոխութիւն պիտի բերեն Թուրքիոյ եւ մեզի համար, սակայն բոլորս ալ գիտենք թէ ատկէ ետք ինչ պատահեցաւ։ Մեր օրերուն ալ նոյնը եղաւ: 10 տարի առաջ Հրանդ Տինքի սպաննութեան դէպքը, Թուրքիոյ բանակին մէջ ծառայող Սեւակ Պալըքճիի սպաննութեան դէպքը, հայերու դէմ կատարուած տարբեր ձեւի ճնշումները, այս բոլորը ապացոյց են, որ Թուրքիան այսօր ալ խորքին մէջ չէ փոխուած։ Ցայսօր ճնշումներ կան Կարօ Փայլանի նկատմամբ, համայնքի ժողովրդավար ոյժերու նկատմամբ, քրտական հարցը, որ օրէ օր աւելի կը թէժանայ եւ սպառնալիք կը դառնայ Թուրքիոյ համար, բայց այս բոլորի կողքին հասկնալի էր որ Հրանդը այլընտրանք չունէր։ Պէտք է նաեւ ըսել, որ այդ ոյժերը որոնք յատկապէս սփիւռքի մէջ օրին Հրանդ Տինքը կը քննադատէին, ձեւով մը ամօթի վիճակի մը մէջ են այսօր. ատոր համար է նաեւ, որ շատ կարեւոր , որ մենք ճիշդ պէտք է գնահատենք մեր ունեցած ներուժն ու արժէքները։ Այսօր ալ կան մարդիկ որոնք կ'ըսեն Կարօ Փայլանը քիւրտերու ձեռքին մէջ եղած «գործիք» է, բայց դուն երբ այդ մարդուն հետ մօտէն շփուիս կը զգաս որ լայն մտահորիզոն ունեցող անձնաւորութիւն է։ Ինքը շատ լաւ կը հասկնայ որ առանց քիւրտերու խնդիրը առաջ մղելու անհնար է, որ ընդիմադիր շրջանակներուն մէջ հայերը որոշ զօրակցութիւն մը ստանան։ Ուրեմն հայկական հարցը առաջ քաշելու համար հետամուտ պիտի ըլլայ նաեւ առաջ տանելու քրտական հարցը, եւ արդեօք պատահականութիւն է՞, որ Թուրքիոյ խորհրդարանի անդամ քիւրտ գործիչները շատ յաճախ հայկական հարցը կը բարձրացնեն, եւ Ապրիլի 24-ի հետ կապուած անհընդատ հայկական հարցը սեղան կը բերեն, եւ այս բոլորը տեղի կ'ունենայ փոխադարձ հասկացողութեան եւ փոխ գործակցութեան հողի վրայ։ Այս առումով է, որ կ'ըսեմ երբ անելանելի վիճակներ կը ստեղծուին եւ դուն «տաք տեղդ» նստած դիմացինէն արմատական լուծումներ կը պահանջես, այդ մէկը անընդունելի է։ Դուրսէն այսօր մենք ամէն ինչ կրնանք ըսել, ես այդ բոլորին կ'ուզեմ ըսել գացէ՛ք եւ ներսէն ճանչցէք Թուրքիան եւ այնտեղէն հնչեցուցէք ձեր խօսքը։ Կարեւոր շեշտ մը եւս կ'ուզեմ դնել այն մասին, որ այսօր Պոլսոյ հայկական մամուլը շատ փոխուած է, եթէ այն համեմատենք անցնող 10 տարիներու իրավիճակին ապա կրնանք փաստացիօրէն նկատել որ հայկական թերթերը առանց վախի կը գրեն Հայոց Ցեղասպանութեան մասին եւ այդ բոլորին տակ, արդեօք չկա՞յ Հրանդ Տինքի ոգին եւ ճիգը։ Այսօր ալ Պոլսոյ մէջ կան այնպիսի մարդիկ որ Կարօ Փայլանի խօսքերուն մէջ որոշ վտանգ մը կը տեսնեն, ես կը հասկնամ այդ բոլորը, բայց իմ կարծիքով հայութիւնը այլընտրանք չունի, մէկը պէտք է որպէս առաջնորդ ծաղիկը իր ձեռքին քալէ դէպի առաջ եւ միւսները հետեւին իրեն։

Փորձենք 100-150 տարի առաջ տեղի ունեցած դէպքերը բաղդատել այսօրուան իրավիճակին հետ ու այս առումով յիշենք Զօրավար Անդրանիկը, որ այն ժամանակ (1901-ին) ֆիտայապետ էր: Այդ օրերուն քիչ չէին անոնք, որ հերոս Անդրանիկին կ'ըսէին. «Դուն ինչպէ՞ս պիտի երթաս եւ ինքնապաշարուիս Մշոյ Առաքելոց վանքին մէջ, քու ըրածդ խենթութիւն է, ինչպէ՞ս այդ քայլովդ երկիրը պիտի ազատագրես։» Չէ՞ր գիտեր ան արդեօք, որ 37 հոգիով պիտի չկարողանայ երկիրը ազատագրել։ Անշուշտ գիտէր, բայց պիտի ըսէր որ ազգը կը բաղկանայ 2 մասերէ՝ ազգի ծաղիկները եւ մոլախոտերը։ Ցաւօք սրտի մոլախոտը շատ է, ուրեմն մէկը ծաղիկ պիտի տնկէ ի վերջոյ։ Ան կ'ըսէր ես ու ընկերներս դաշտի ծաղիկներն ենք, որմէ ետք է , որ դաշտը պիտի մաքրուի բոլոր տեսակի մոլախոտներէն եւ ծաղկի ու մոլախոտը նահանջ ապրի։ Այս բոլորը հասկնալէ ետք է, որ պէտք է ճիշդ գնահատականներ տանք եւ հասկնանք ընդհանուր դրութիւնը եւ ճիշդ գնահատենք անոնց «պատմականութիւն»ը: Այսինքն տուեալ իրավիճակը հասկնալով պէտք է նայիլ թէ այդ մարդը ինչ անցեալէ կու գայ, ինչ է անոր անցեալը եւ ինչ են այն նախադէպերը որոնցմէ ինքը սնունդ առած է եւ անոնցմով կայացած է, ոչ թէ այսօրուայ հեռաւորութիւնով կամ Երեւան նստելով գնահատենք Պոլսոյ այսօրուայ իրավիճակը։

Փրոֆ. Մելքոնեան, ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսեան անցեալ Սեպտեմբերին ՄԱԿ-ի ամպիոնէն յայտարարեց որ Հայաստանը առաջիկայ գարնան վերջնականապէս պիտի հրաժարի Հայաստան-Թուրքիա արձանագրութիւններէն. արդեօք ի՞նչ փուլ կը մտնենք այդ արձանագրութիւններու ջնջումէն ետք։ Ինչպէ՞ս կը գնահատէք ընդհանուր իրավիճակը, Դուք ինչպէ՞ս կը մեկնաբանէք այս արձանագրութիւններու մահը՝ այդ արձանագրութիւնները որոնք կը գտնուէին դագաղի մը մէջ իսկ այսօր այդ դագաղը հողին մէջ պիտի դրուի։

Ամենավատը այն է, որ այդ արձանագրութիւնները պէտք է կանուխէն հողին մէջ ըլլային, սակայն այդպէս չէ եւ մինչեւ վերջերս մենք կը փորձէինք այդ արձանագրութիւններով Թուրքիան ներքաշել ինչ որ երկխօսութեան մէջ, գէթ իմ մօտ այդպիսի տպաւորութիւն մը կայ: Ես կը կարծեմ, որ այդ խնդիրը պէտք է մէկանգամընդմիշտ փակել, որովհետեւ եթէ արժանապատուութեան դիրքերէն չխօսիս մեր ազգային մեծ ողբերգութեան եւ չկողմնորոշուիս հատուցումներ պահանջելու մօտեցումով, դուն երբե՛ք յաջողութիւն պիտի չունենաս։ Իսկ ի՞նչ պիտի ըլլան մեր քայլերը Հայաստան-Թուրքիա այս թնճուկի վերաբերեալ։ Ես կը կարծեմ որ Թուրքիան ինքը իր հարցերը պիտի լուծէ եւ այստեղ կ'ուզեմ գործածել ինքնալուծարում բառը: Միայն թէ մենք ժամանակին հասկնանք թէ ուր պէտք է գտնուինք, որպէսզի Ախուրեան-արաքսէն այն կողմ չունենանք այլ պետութիւն, այլ հարեւան եւ ամենակարեւորը այն է որ մենք քնացած չմնանք։ Այդ օրը պիտի գայ եւ այդ մէկը ընդունուած է որպէս պատմական զարգացման հերթական օրինաչափութիւն մը։

 

 

 

Հարցազրոյցը ՝ Սագօ Արեանի

Լրահոս

Օրվա թեմաները

Ամենաընթերցվածը

Նմանատիպ նորություններ