Ով պատմություն ունի չի կարող ետ չնայել: Առողջ աչքով ես տեսնում եմ, իսկ կույր աչքով միշտ երազում։
Պարույր Սևակ

Ամերիկայի Ռ. Ա. Կուսակցութեան եւ «Պայքար»ի նիւթական օգնութիւնը Երեւանի Պետական համալսարանին

am
amerikayi-r-a-kousakcoutean-eu-payqari-niutakan-ognoutiune-ereuani-petakan-hamalsaranin

ԱՌԱՋԻՆ ՕՐԵՐԷՆ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՏՈՒԵԱԼՆԵՐ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ ՄԱՍԻՆ

 

Օրերս Հայաստանի կրթական համակարգը կը տօնէ իր պետական համալսարանին 100ամեակը: Մայիս 16, 1919ին, Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան նախարարներու խորհուրդը որոշում կը կայացնէ Երեւանի մէջ հիմնել համալսարան: Յունուար 31, 1920ին, Ալեքսանդրապոլի (այժմ՝ Կիւմրի) առեւտրական դպրոցի շէնքին մէջ մեծ շուքով կը կատարուի Հայաստանի համալսարանի բացման հանդիսաւոր արարողութիւնը, որուն կը մասնակցէին հանրապետութեան ղեկավարները եւ արտասահմանէն եկած հիւրեր: Համալսարանի դասերու բացումը կը կատարէ նշանաւոր հայագէտ Ստեփանոս Մալխասեանց (անդամ Հայ Ժողովրդական Կուսակցութեան) Փետրուար 1, 1920ին, իր կարդացած դասախօսութեամբ: Համալսարանի հիմնադիրներէն էր նաեւ Սիրական Տիգրանեան:

Առաջին ուսումնական տարին ունեցեր է մէկ՝ պատմալեզուաբանական «ֆակուլդետ» , 262 ուսանող եւ 32 դասախօս: Համալսարանի առաջին տնօրէն (ռեկտոր) Եուրի Ղամբարեանի ջանքերու շնորհիւ, հիմնադրութեան առաջին իսկ տարիէն համալսարանին մէջ դասախօսելու հրաւիրուած են համալսարանաւարտ, մանկավարժութեան եւ գիտական աշխատանքի փորձառու մեծ անուններ, ինչպէս՝ Յակոբ Մանանդեան, Մանուկ Աբեղեան, Աշխարհբեկ Քալանթար, Ստեփան Մալխասեանց եւ ուրիշներ:

 

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԽՈՐՀՐԴԱՅՆԱՑՈՒՄԷՆ ԵՏՔ

 

Հայաստանի մէջ խորհրդային կարգերը հաստատուելէն ետք Հայաստանի առաջին լուսաւորութեան նախարարարին (լուսժողկոմ) Աշոտ Յովհաննիսեանի «Երեւանի համալսարանի վերակազմութեան մասին» հրամանագրով Դեկտեմբեր 17, 1920ին, Հայաստանի համալսարանը վերանուանուեցաւ «Երեւանի ժողովրդական համալսարան» տնօրէնութեամբ Յակոբ Մանանդեանի:

1920ականներուն համալսարանի շէնքը եղեր է Աստաֆեան (այժմ՝ Աբովեան) փողոցին վրայ գտնուող սեւ տուֆով կառուցուած երկյարկանի շէնքի առաջին յարկը: Շէնքը ռուսերէն հայերուն ժառանգութիւն մնացած բարձրագոյն վարժարան մըն էր, որ հիմնուած էր ռուսական լեզուն եւ մշակոյթը տարածելու եւ ռուսական համալսարաններուն (Մոսկուա եւ Փէթերզպուրկ) հայ ուսանողներ պատրաստելու որպէս հիմնարկ մը: Այդ օրերուն կը գործէր երկու «ֆակուլդետ»՝ հասարակագիտական եւ բնագիտական: Իսկ արդէն Հոկտեմբեր 1921ին համալսարանը ունէր հինգ ֆակուլդետ՝ բնագիտական, արեւելագիտական, թեքնիքական, մանկավարժական եւ Խորհրդային շինարարութեան, իսկ Մարտ 1922ին կը բացուէր՝ բժշկականը:

Հոկտեմբեր 20, 1923ի հրամանագրով համալսարանին անունը կը փոխուի «Պետական Համալսարան»ի:

Սովի տարի էր, մինչ Խորհրդային մեր պետութիւնը զբաղած էր կեանքեր փրկելու եւ գիւղացին հողը հերկելու աշխատանքին. անդին ափ մը մտաւորականներ քով քովի գալով կ'որոշեն համալսարան մը բանալ, առանց պետական նպաստի: Կը դիմեն տեղւոյն հարուստներուն, եթէ կարելի է հարուստ անուանել զանոնք այդ օրերուն: Գործիքներ իրենց ձեռքով կը շինեն կամ տեղական արհեստաւորներու շինել կու տան, ամսական 4 ռուբլի (24 ֆրանք) կը ստանան, թէյ ու հացով կ'ապրին եւ կ'ապրեցնեն իրենց ընտանիքը:

Վերջապէս կը հաստատեն գիտութեան ու լուսաւորութեան այդ վառարանը, որուն ճառագայթներով երկրի ազգի զաւակները պիտի լուսաւորուէին, զարգանային ու ապրէին: Առաջին անգամն է որ արեւելահայ մտաւորականութիւնը կ'ելլէր իր բացասական դիրքերէն եւ կու գար իր ստեղծագործող, արդիւնաբերող սքանչելի գործերը բերելու ազգին, ու գրաւելու պատուոյ տեղը փառքի սեղանին առջեւ:

Խորհրդային Հայաստանի Կառավարութիւնը 1923ին 50 հազար ոսկի ռուբլի (450 հազար ֆրանք) կը տրամադրէր համալսարանին, յաջորդ տարի այդ գումարը բարձրացնելով 70 հազար ռուբլիի:

Մոսկուայի հայութիւնը Լազարեան ճեմարանի հնութիւնները, գիրքերը եւ քիմիական ու ֆիզիքական գործիքները կը նուիրէ համալսարանին:

Ուսանողներ տարուէ տարի կ'աւելնան եւ շէնքը նեղ կու գայ. առաջին տարին՝ 262 ուսանող-ուսանողուհի ունէր, երկրորդ տարի՝ 464:

Ու այսպէս, այդ օրերուն, մտածել կու տար ցրուած հայութեան թէ մեր համալսարանն ու ուսանողութիւնը կենդանի վկաներն են թէ հայ ժողովուրդը իր իսկական խնամքը՝ ազգն ու հայրենիքը պահելու ու բարձրացնելու միա՛կ երաշխաւորուած տեղը՝ Խորհրդային Հայաստանն էր:

 

Ռ.Ա.ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹԵԱՆ ՊԱՇՏՕՆԱԿԱՆ ՅԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹԻՒՆԸ

 

ՆՈՒԷՐՆԵՐՈՒ ՍԻՒՆԱԿ

Ի ՆՊԱՍՏ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻՆ

 

Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան Ամերիկայի Շրջանային Վարչութիւնս խորհրդակցութեան ենթարկելով Հայաստանի կրթական գործը եւ կրթական հաստատութիւններու ներկայ վիճակը.

Նկատի ունենալով, որ այդ հաստատութեանց մէջ կարեւոր տեղ մը գրաւող Հայաստանի Համալսարանը կոչուած է կարեւոր դեր մը կատարելու հայրենիքին մէջ,

Նկատի ունենալով, որ տիրող պայմաններուն հետեւանքով, Հայաստանի կրթական այդ կարեւոր հաստատութիւնը չունի պահանջուած արդիական բոլոր առաւելութիւնները,

Նկատի առնելով, որ Հայաստանի Համալսարանին ուսանողութիւնը պէտք է դաստիարակուի գործնական մեթոտներով,

Եւ նկատի ունենալով, որ Հայաստանի ժողովուրդը ներկայիս տնտեսապէս ի վիճակի չէ իր կրթական հաստատութիւնները մէկ օրէն միւսը նախանձելի դրութեան մը մէջ դնելու,

Որոշեց Կուսակցութեանս այս շրջանակի պաշտօնաթերթին՝ «ՊԱՅՔԱՐ»ի անունով ֆոնտ մը գոյացնել եւ ղրկել Հայաստանի Լուսաւարութեան Գործավարին, յատկացնելու համար Համալսարանի մնայուն մէկ պէտքին:

Այս պաշտօնականով կոչ կ'ընենք ամբողջ Ամերիկահայ հասարակութեան, որ իրենց սրտաբուղխ նուէրներով օժանդակ հանդիսանան Հայաստանի կրթական այդ բարձրագոյն հաստատութեան եւ միջոց ընծայեն վարիչ մարմնոյն, զայն հասցնելու, եթէ կարելի է, Ամերիկեան եւ Եւրոպական համալսարաններու դիրքին:

Հայաստանի Համալսարանին նպաստող «ՊԱՅՔԱՐ»ի Յանձնախումբը Շրջ. Վարչութեան վերահսկողութեան տակ պիտի վարէ այս գործը, որոշ ժամանակաշրջանի մը համար, եւ հաշուեկշիռը պիտի ներկայացնէ հասարակութեան իր ատենին:

Խորապէս համոզուած ենք որ այս շրջանակի Ռամկավար Ազատական ընկերները մասնաւորապէս եւ Ամերիկահայ հասարակութիւնը ընդհանրապէս պիտի ըմբռնեն այս ձեռնարկին արժէքը եւ պիտի փութացնեն իրենց նուէրները Յանձնախումբին:

Հայրենակիցնե'ր,

Հայաստանի համալսարանը դարձնենք Հայաստանի գիտութեան տաճարը, զօրացնենք զայն, ուրկէ դուրս գան Հայաստանի հարազատ զաւակները՝ զրահուած գիտութեան ուժերով, պաշտպանելու Հայ Հայրենիքը իր դարաւոր թշնամիներուն դէմ եւ զայն վերածելու դրախտի մը:

 

ՌԱՄԿ. ԱԶԱՏ. ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹԵԱՆ

ԱՄԵՐԻԿԱՅԻ ՇՐՋ. ՎԱՐՉՈՒԹԻՒՆ

(Կնիք)

 

 

ԱՄԵՐԻԿԱՅԻ ՌԱՄԿԱՎԱՐ ԱԶԱՏԱԿԱՆ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹԵԱՆ ԵՒ «ՊԱՅՔԱՐ» ՕՐԱԹԵՐԹԻ ՆԻՒԹԱԿԱՆ ՕԳՆՈՒԹԻՒՆԸ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻՆ

 

Հայաստանի Համալսարանին համար «Պայքար»ի բացած հանգանակութեան սիւնակը ակնկալուած չափով ու աւելի հետաքրքրութիւն ստեղծեց Ամերիկայի գաղութին մէջ: Այս հետաքրքրութիւնը այնքան գեղեցիկ եւ սրտապնիչ իրողութիւն մըն է, որքան գոյացած նիւթական արդիւնքը, որ շուտով կոկիկ գումար մը դարձաւ, որովհետեւ անիկա ցոյց տուաւ թէ դառն յուսախաբութիւնը ու բազմապիսի աղէտներ ու հոգեր, որոնք կը շրջապատեն հայութիւնը չկրցան արմատախիլ ընել, մեր ժողովուրդի սրտէն, Հայրենիքի սէրը ու հաւատքը Հայութեան ապագային համար, եւ թէ Ամերիկայի հայ գաղութը պատրաստ է սիրայօժար եւ լիաբուռն ընդառաջելու, երբ Հայաստանի Վերածնութեան անունով մեծ ու ընդարձակ զոհողութեանց համար դիմում ըլլայ իրեն:

Այս առթիւ «Պայքար»ի խմբագրութիւնը ստացաւ գեղեցիկ եւ գործնական թելադրութիւններ, ինչպէս նաեւ տեղեկութիւններ այլեւայլ գաղութներու մէջ Հայաստանի Համալսարանին ի նպաստ եղած ձեռնարկներու մասին, որոնց կը հետեւին ուրիշ համայնքներ եւս:

Անոնցմէ կ'արժէ մասնաւորաբար յիշել Շիքակոյէն ընկեր Պօղոս Նորհատի թելադրութիւնը, «Հայրիկ» ֆոնտի գոնէ տարեկան տոկոսը Հայաստանի Համալսարանին երկրագործական ճիւղին յատկացնելու համար: Այս ֆոնտը հիմնուած էր Խրիմեան Հայրիկին ի յիշատակ երկրագործական վարժարան մը հիմնելու Վասպուրականի մէջ, նպատակ մը որ թերեւս բաւական երկար ժամանակի համար անիրագործելի է որոշեալ տեղւոյն մէջ, բայց կրնայ մասամբ իրագործուիլ Հայաստանի մէջ, ուր Վասպուրականի Հայութիւնն ալ ապաստանած է եւ անշուշտ կ'օգտուի Համալսարանէն: Վստահաբար կրնանք ըսել թէ, ինքն Հայոց Հայրիկը ողջ ըլլար պիտի օրհնէր, ո՛չ, նոյնիսկ պիտի պարտադրէր այսպիսի կարգադրութիւն մը:

«Պայքար»ի նուիրատուութեան սիւնակէն ինչ արդիւնք որ եկաւ ղրկուեցաւ Հայաստանի լուսաւորութեան Ժողովրդական կոմիսարութեան, յատկացուելու համար Հայաստանի ոչ թէ տարեկան պիւտճէին, այլ մնայուն մէկ անհրաժեշտութեան՝ շէնք, գրադարան, գործիք, աշխատանոցի կազմածք, վերջապէս բան մը, որ մնայ միշտ: «Պայքար» սակայն յարմար չտեսաւ, ընելու ընտրութիւն մը. այդ Համալսարաի տեսչութեան իրաւունքը նկատելով:

Վերջապէս այս նախաձեռնութիւնը առնելով իբրեւ արտասահմանի հայութիւն, իր դերին ծառայած պիտի ըլլայ՝ օժանդակելով Խորհրդային Հայաստանի մէկ հաստատութեան:

Բոլոր նուիրատուներուն ցանկերը ամէն շաբաթ Հինգշաբթի օրերուն հրատարակուեցան «Պայքար»ի էջերուն մէջ եւ դրամը առաքուեցաւ Երեւան, ի տարբերութիւն ուրիշ քաղաքական կազմակերպութեան, որ դժբախտաբար սովորութիւն չունի ժողովուրդէն հաւաքուսած գումարներուն հաշուետուութիւնը ընել ...:

Նշենք որ ՌԱԿն ու «Պայքար»ը այլ առիթներով եւս ձեռնարկած է դրամահաւաք հայրենիքին օգտակար ըլլալու համար, ինչպէս անցեալ դարու սկիզբը՝ սովի տխուր օրերուն, Լենինականի երկրաշարժին, ջրանցքներու շինութեան ... եւ այսպէս այդ

աւանդական ծառայութիւնը իր հետ տարաւ 1899էն սկսեալ մինչեւ մեր օրերը, ամբողջ 110 տարիներ:

 

ՅԱԿՈԲ ՎԱՐԴԻՎԱՌԵԱՆ

Նիւ Ճըրզի

ՅԱՏՈՒԿ «ՊԱՅՔԱՐ»ԻՆ

 

 

Լրահոս

Ամենաընթերցվածը

Նմանատիպ նորություններ