Կա մի ուրիշ մարմին, որ ավելի ու ավելի պաշտելի է քան մեր սեփականը: Այդ մարմինը ՀԱՅՐԵՆԻՔՆ Է:
Մուրացան

Հարցազրոյց «Պատմութիւն իսթանպուլահայ ուսումնական կեանքի եւ կրթական հաստատութիւններու» գիրքի հեղինակ՝ Գէորգ Պ. Յակոբեանի Հետ

am
harcazroyc-patmoutiun-istanpoulahay-ousoumnakan-keanqi-eu-krtakan-hastatoutiunnerou-girqi-hexinak-georg-p-yakobeani-het

Երեքշաբթի, 8 Հոկտեմբեր 2019, երեկոյեան ժամը 7։00-ին, Արեւմտեան թեմի Ս. Ղեւոնդեանց Մայր Տաճարին մէջ տեղի պիտի ունենայ վերոնշեալ կոթողային հատորին շնորհանդէսը, բարձր հովանաւորութեամբ թեմիս բարեջան առաջնորդ Գերշ. Տ. Յովնան Արք. Տէրտէրեանի։

Հատորը պիտի ներկայացնէ «Նոր Օր»-ի խմբագիր Հրաչ Սեփեթճեան։ Գեղարուեստական յայտագրով ելոյթ պիտի ունենայ պոլսահայ շնորհալի ասմունքող Սիլվա Կոմիկեան։ Հիւրաբար, Պոլիսէն ժամանած, ներկայ պի­տի գտնուի եւ խօսք առնէ նաեւ հեղինակին ազնուափայլ քոյրը, «Մարմարա» օրաթերթի երկարամեայ փոխխմբագիր եւ «Սուրբ Փրկիչ» ամսագրի խմբագիր Մաքրուհի Պ. Յակոբեանը։

Արդարեւ, մօտ 800 էջնոց այս հսկայ հատորին մէջ քով-քովի բերուած են բազմաթիւ խիստ շահեկան տեղեկութիւններ։

Այս առիթով հարցազրոյց մը ունեցանք պոլսահայ բեղուն մտաւորական, «Նոր Օր» շաբաթաթերթի երբեմնի աշխատակից, այս հատորի հեղինակ՝ Պրն. Գէորգ Պ. Յակոբեանի հետ։

 

Խ. Ճ.

 

 

Խ. Ճ. Կ՚ուզեմ նախ շնորհաւորել ձեզ, որ մեր մշակոյթին նուիրած էք պատմական տուեալներու հիման վրայ կարեւոր գիրք մը, որ հանրագիտարանային արժէք ունի եւ լոյս կը սփռէ Պոլսոյ կրթական կեանքի անցեալին ու ներկային վրայ։

Ի՞նչ բան մղեց ձեզ, որ ձեռնարկեցիք կրթական կեանքի նուիրուած այսպիսի գիրքի մը պատրաստութեան։

Պոլսոյ վարժարաններուն մէջ վարչական համակարգը ինչպէ՞ս կազմաւորուած է։ Ի՞նչ պարտաւորութիւններ կամ դժուարութիւններ ցցուած են կրթական գործերու պատասխանատուներուն դիմաց։

Գ.Պ.Յ. – Ես 1973 թուականէն սկսեալ մօտաւորապէս 10 տարի ստանձնեցի Պոլսոյ Գումգաբու թաղի Պօղոսեան-Վառվառեան վարժարանի հիմնադրի պաշտօնը։ Հիմնադիրը որպէս հաստատութեան բարոյական տէրը, կը ճշդէ վարժարանի տնօրէնը, ուսուցիչները ու նաեւ անձնակազմը եւ իրենց հետ կատարած պայմանագրութիւնները կ՚ուղարկէ Կրթական տնօրէնութիւն՝ առ ի վաւերացում: Այսպէս՝ վարժարանը իր դռները բաց կը պահէ հիմնադրի անունով տրուած արտօնագրով: Հիմնադիրը իրաւունք չունի խառնուելու վարժարանի կրթական գործերուն: Իր պաշտօնն է միմիայն վարժարանի նիւթական ելեւմուտքը հակակշռել: Այս կէտին մէջ կայ անարդարութիւն մը, որ հետեւեալն է: Վարժարանի նիւթական կարիքները պիտի ապահովես ու պիտի հոգաս, բայց բարոյական արդիւնք քաղելու իրաւունքը պիտի թողուս Կրթական նախարարութեան կամ Տնօրէնութեան քմահաճ կարգադրութիւններուն:

Խ.Ճ. – Պետական ո՞ր մարմինն է որ կը ճշդէ վարժարաններու մէջ գործադրելի ծրագիրները։

Գ.Պ.Յ. – Ընդունուած է հետեւեալ կարգը. պետութեան հակակշռին տակ կը գտնուին Թուրքիոյ բոլոր վարժարանները, ըլլան անոնք պետական, անհատական կամ փոքրամասնական: Հակառակ որ վարժարաններէն ոմանք մասնայատուկ նպատակով հաստատուած են, եւ կը պատկանին փոքրամասնութեանց, այնուհանդերձ բոլորն ալ ենթակայ են պետական միեւնոյն կեդրոնին հրահանգներուն եւ կը գործեն ներկայացուած միեւնոյն ծրագրին համաձայն: Օրուան կառավարութիւնն է որ իր ըմբռնումներուն համաձայն կը ճշդէ կամ փոփոխութեան կ՚ենթարկէ ծրագիրներուն գործադրութիւնը:

Խ.Ճ. – Լոզանի դաշնագիրը ի՞նչ իրաւունքներ կը սահմանէ Թուրքիոյ փոքրամասնական վարժարաններուն։ Դաշնագրի բոլոր տրամադրութիւնները լրիւ կը գործադրուի՞ն, թէ ոչ։

Գ.Պ.Յ. – Դժբախտաբար Լոզանի դաշնագրին կողմէ մեզի տրուած իրաւունքները նոյնութեամբ չեն գործադրուիր։ Թուրքիոյ մէջ փոքրամասնութեան պատկանող վարժարանները ունին Լոզանի դաշնագրէն բխած յատուկ առանձնաշնորհումներ: Բայց այս առանձնաշնորհեալ իրաւունքներուն լրիւ կիրարկութիւնը դարձեալ կախեալ է օրուան կառավարութեան, մասնաւորաբար արտաքին քաղաքականութենէն: Այնպէս որ յատկապէս 1970-1990-ական թուականներուն վարժարաններու հիմնադիր, տնօրէն կամ ուսուցիչները բաւական ընկճուած զգացին իրենք զիրենք, որովհետեւ իրենց ձեռքէն առնուած էին կարգ մը իրաւունքներ, ուստի իրենց աշխատանքը անտանելի դարձած էր: Նոյնիսկ, հսկողութեան տակ առնուեցան հայ վարժարաններու կարգ մը տնօրէն կամ ուսուցիչները: Առանց պատճառաբանութեան, պաշտօնանկ հռչակուեցան այն հիմնադիր, տնօրէն կամ ուսուցիչները, որոնք հայ վարժարանի մը ինքնութեան սկզբունքը կատարելապէս կ՚ուզէին գործադրել: Իշխանութիւնները նկատի չառին որ այդ իրաւունքները փոքրամասնութիւններուն տրուած էին ո՛չ միայն երկրի մայր օրէնքով, այլ նաեւ միջազգային համաձայնութիւններով:

Խ.Ճ. – Ինչպէ՞ս ձեռնարկեցիք ուրեմն ձեր աշխատանքին։

Գ.Պ.Յ. – Ես սկսայ հաւաքել վարժարաններու մասին հրատարակուած բոլոր օրէնք, կանոնագիր, հրահանգ, օրէնքի համազօր Նախարարաց խորհուրդի որոշումները, Կրթական նախարարութեան կողմէ հրատարակուած ամսագրերու հին ու նոր թիւերը, նաեւ Պոլսոյ Ազգային Պատրիարքարանի Ուսումնական Խորհուրդի կանոնագիրներն, համարատուութիւնները ու ցուցակները։ Այդ բոլորը ուսումնասիրեցի ու տեսայ որ փոքրամասնութիւններու հանդէպ գործադրուած օրէնք կամ հրահանգները կ՚ընթանային օրուան կառավարութիւններու քաղաքականութեան զուգահեռ:

Երբ ուսումնասիրել սկսայ նաեւ Օսմանեան շրջանի հայ ազգային եւ մասնաւորաբար կրթական կեանքը, տեսայ որ հոն կար անծայրածիր դաշտ մը, որ չէր մշակուած: Այդ տարիներէն սկսեալ, մտադրեցի այդ ամբողջ տուեալները հաւաքել ու ամփոփել հատորի մը մէջ: Անցեալին մօտաւորապէս հազար հայկական վարժարաններ գոյութիւն ունեցած էին Օսմանեան սահմաններուն մէջ: Անշուշտ հսկայ աշխատանք կը պահանջէր բոլոր վարժարաններու մասին տուեալներ հաւաքելու գործը: Կը խորհէի նաեւ որ ո՜վ գիտէ քանի ու քանի հազար ուսուցիչ կամ ուսուցչուհիներ բոլոր

խոչընդոտները մէկ կողմ հրելով, շունչ սպառած էին, որպէսզի այդ վարժարաններուն մէջ հաւաքուած 120 հազարէ աւելի աշակերտ կամ աշակերտուհիները հայերէն լեզուն եւ իրենց ինքնութիւնը պահպանէին ու դրօշը յաջորդ սերունդներուն փոխանցէին:

Խ.Ճ. – Ձեր պրպտումներու ընթացքին ի՞նչ փոփոխութիւններ նկատեցիք Պոլսոյ անցեալի եւ յետագայ տարիներու կրթական կեանքի դրութեան մէջ։ Անցեալին քանի՞ վարժարաններ ունէինք Պոլսոյ մէջ։ Ինչպէ՞ս էր մեր այդ վարժարաններուն կրթական մակարդակը։

Գ.Պ.Յ. – Երբ այդ բոլոր տուեալները հաւաքեցի, տեսայ կրթական կեանքէ ներս անցեալի մեր փառքի օրերու հարստութիւնը, միւս կողմէ, օրուան պատրիարքներէն սկսեալ պատասխանատուներու դիմագրաւած դժուարութիւններն ու անկարելիութիւնները: Տեսայ նաեւ կրթասէր ու ազգասէր վեհոգի անձնաւորութիւններու սփռած լոյսը: Լոյս մը, որ կը լուսաւորէր նաեւ գաւառի հայութիւնը: Մանաւանդ տեսայ որ միմիայն Պոլսոյ մէջ հաստատուած էին մօտաւորապէս 170 հայ վարժարաններ, ուր մշակուած էր մասնաւորաբար հայոց լեզուն՝ արեւմտահայերէնը:

Խ.Ճ. – Ինչպէս գիտէք, մենք անցեալին բազմաթիւ վարժարաններ ունէինք ամբողջ Անատոլուի տարածքին։ Այդ վարժարաններու մասին ալ նախատեսա՞ծ էք աշխատանք տանիլ։

Գ.Պ.Յ. – Գիտենք անշուշտ որ ունէինք բազմաթիւ վարժարաններ ամբողջ Անատօլուի տարածքին։ Ես առաջին հերթին, հատորի տարողութիւնը նկատի առնելով, ուզեցի նախ պատրաստել Պոլսոյ կրթական եւ ուսումնական կեանքի պատմութիւնը, գաւառի կրթական կեանքի ու վարժարաններու հսկայ աշխատանքն ալ թողլով ապագայի: Արդէն աւելի քան երկու տարիէ ի վեր ձեռնարկած եմ գաւառի մեր վարժարաններու հսկայածաւալ աշխատանքի ուսումնասիրութեան, որ իր մէջ պիտի ամփոփէ գաւառի հազարէ աւելի հայ վարժարաններու, 120 հազար երկսեռ աշակերտութեան ու 5 հազար ուսուցիչ կամ ուսուցչուհիներու պատմութիւնը։

Խ.Ճ. – Որքա՞ն ժամանակ խլեց ձեր այս գիրքի պատրաստութեան աշխատանքը։ Ի՞նչ հանգրուաններէ անցաւ։

Գ.Պ.Յ. – Պէտք է յայտնեմ որ աշխատութիւնս միջոց մը կիսատ մնաց, քանի որ ընտանեօք Պոլիսէն Լոս Անճելըս գաղթեցինք։ Այս քաղաքին մէջ որոշ շրջան մը կարելի չեղաւ կեդրոնանալ այս աշխատութեանս վրայ։ Քոյրս՝ Մաքրուհի Պ. Յակոբեան (Պոլսոյ «Մարմարա» օրաթերթի երկարամեայ փոխխմբագիր – Ն.Օ.) ամէն առիթով կը քաջալերէր զիս աշխատութիւնս ամբողջացնելու ուղղութեամբ։ Ի վերջոյ իր այս մղումը ոգեւորեց զիս ու ես իմ տարիներու ծրագիրս հասցուցի վերջակէտին։ Կը մնար գիրքս սրբագրելու ու խմբագրելու դժուարին պարտականութիւնը, որ արդէն յանձն առած էր սիրելի քոյրս։ Ուստի, գիրքիս ձեռագիրները քանիցս մաս առ մաս ճամբորդեցին Լոս Անճելըս-Պոլիս։ Այս երթ ու դարձի շրջանին «Մարմարա» օրաթերթի խմբագրապետ Ռոպէր Հատտէճեան տեղեակ դարձաւ աշխատութեանս եւ դեռ գիրքս իր ձեռագիր վիճակին մէջ, առաջին գնահատողը եղաւ ու նախաբանը գրի առնելով արժէքը աւելցուց գիրքիս։

Խ.Ճ. – Ի՞նչ աղբիւրներէ օգտուեցաք։

Գ.Պ.Յ. – Աշխատութեանս ընթացքին բացառաբար օգտագործեցի Օսմանեան եւ Թուրքիոյ Հանրապետական շրջաններու արխիւները, մասնաւորաբար հայ վարժարաններու յատուկ փաստաթուղթերը։

Խ.Ճ. – Գիրքին հայերէնով հրատարակութիւնը ի՞նչ արձագանգ ստեղծեց։

Գ.Պ.Յ. – Կարեւոր հարցում է ասիկա։ Պէտք է յայտնեմ որ երբ ես այս աշխատանքը կը կատարէի, մեր բարեկամները հարց տուին թէ գիրքս ի՞նչ լեզուով պիտի հրատարակուէր։ Ես առանց տատամսելու՝ «անշուշտ մայրենիով», կը պատասխանէի։ Այս պատասխանս քիչ մը յոռետեսութեամբ կը դիմաւորէին եւ կը յորդորէին որ գիրքը թրքերէնով պատրաստեմ, որպէսզի աւելի շահագրգռութիւն ստեղծէ։ Մինչդեռ ես կը խորհէի, թէ ինչպէ՞ս կրնայի հայ կրթական եւ ուսումնական կեանքի պատմութիւն մը գրի առնել այլ լեզուով։ Ասիկա իմ սկզբունքներուս հակառակ էր ու կ՚ըսէի ես ինծի. «Ես այս գիրքը կը պատրաստեմ մեր մայրենիով, հոգ չէ թէ մնայ ձեռագիր վիճակի մէջ»։ Իմ այս որոշումս ալ շեշտեցի գիրքիս վերջաբանին մէջ։

Խ.Ճ. – Ի՞նչ պայմաններու տակ հրատարակուեցաւ այս հսկայ գիրքը։

Գ.Պ.Յ. – Սիրելի քրոջս միջնորդութեամբ գտնուեցաւ գիտակից հայ կին մը, յանձին՝ պոլսահայ Մայտա Սարիսի, որ առանց տատամսելու յանձն առաւ գիրքիս հրատարակութիւնը։ Գոհունակութիւնս անսահման էր։ Աւելի ուշ տեղեակ դարձայ, թէ գիրքիս մեկենաս հանդիսացած էին Իսկէնտէր Շահինկէօզի ատենապետութեամբ Պոլսոյ Օրթագիւղ թաղի Ս. Աստուածածին Եկեղեցւոյ Թաղային խորհուրդը։ Այսպիսով տարիներու երազս իրականացաւ։

Խ.Ճ. – Իբրեւ վերջին խօսք ի՞նչ կ՚ուզէք ըսել։

Գ.Պ.Յ. – Գրքիս առաջին շնորհանդէսը կատարուեցաւ Պոլսոյ մէջ իմ բացակայութեան, «Փարոս» պարբերաթերթի խմբագրապետ Մայտա Սարիսի նախաձեռնութեամբ, Պոլսոյ Յունաստանի Աւագ Հիւպատոսարանի Սիսմանօղլու Մեկարօ սրահին մէջ, բազմազգի հրաւիրեալներու ու համայնքային լայն զանգուածի մը ներկայութեամբ։ Երկրորդը՝ մեր այս քաղաքի Պոլսահայ Միութեան Մշակութային յանձնախումբի նախաձեռնութեամբ, մշակութային այլ միութիւններու մասնակցութեամբ։ Երրորդ շնորհանդէսը կատարուեցաւ Հայաստանի մէջ, Սփիւռքի նախարար Հրանոյշ Յակոբեանի նախաձեռնութեամբ։

Այսօր ուրախութիւնն ունիմ յայտնելու, թէ Ամերիկայի Արեւելեան թեմի բարեջան Առաջնորդ Գերշ. Տ. Յովնան Արք. Տէրտէրեանի նախաձեռնութեամբ, Երեքշաբթի, 8 Հոկտեմբերի երեկոյեան ժամը 7.00-ին Ս. Ղեւոնդեանց Մայր Տաճարի սրահին մէջ պիտի կատարուի գրքիս ծանօթացումը, «Նոր Օր» շաբաթաթերթի խմբագիր եւ ուսուցիչ՝ Հրաչ Սեփեթճեանի կողմէ։

Այս առիթով, խորին շնորհակալութիւն կը յայտնեմ ձեզի, որ ժամանակ տրամադրեցիք ինծի, ծանօթացնելով իմ կատարած աշխատանքը ձեր ընթերցողներուն։

 

Հարցազրոյցը վարեց՝

ԽԱՉԻԿ ՃԱՆՈՅԵԱՆ

Գեւորգ Յակոբեան

Լրահոս

Ամենաընթերցվածը

Նմանատիպ նորություններ