ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԴԱՏԱ-ԻՐԱՒԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ ԵՐԿԸՆՏՐԱՆՔԻ ԱՌԱՋ

am es
hayastani-data-iraauakan-hamakarge-erkentranqi-araj

Հայաստանի բնակչութեան կենցաղին եւ երկրի ապագայ զարգացման վրայ անդրադարձող կարեւոր ազդակներէն մէկը արդար դատա-իրաւական դրութեան մը հաստատումն է: Արդարութեան պակասին եւ օրէնքի անհաւասար կիրարկումին պատճառներով ծանրօրէն տուժեց Հայաստանի քաղաքացիութիւնը: Այդ կացութիւնը պատճառ դարձաւ որ երկիրը չկարենայ ներդրումներ ապահովել: Շատ մը սփիւռքահայեր, որոնք հայրենասիրաբար ներդրումներ կատարած էին, յաճախ զոհ գացին կաշառակեր դատաւորներու եւ կողմնակալ դատարաններու: Այն երկրին մէջ ուր գոյութիւն չունի օրէնքի պաշտպանութիւնը` անկարելի է որ այդ երկիրը յաջողի շահիլ հայ թէ օտար ներդրողներու վստահութիւնը: Հայրենասիրութիւնը բաւարար չէ ոեւէ անհատի ապահովութիւն ներշնչելու որ տնտեսական ոեւէ ծրագիր նախաձեռնէ Հայաստանի մէջ:

Օրէնքի արդար գործադրութեան բացակայութիւնը նաեւ պատճառներէն մէկն էր արտագաղթի: Արդարեւ, նոյնիսկ կարգ մը ընտանիքներ որոնք ապրուստի միջոցներ ունէին երկրին մէջ մնալու` որոշեցին հեռանալ անարդարութիւններու պատճառաւ:

Այսօր Փաշինեանի վարչակազմին գլխաւոր մտահոգութիւններէն մէկն է կանոնաւորել դատա-իրաւական համակարգը եւ օրէնքի հաւասար կիրարկումով երաշխաւորել` օտար դրամագլուխի ապահովութիւնն ու քաղաքացիներու նկատմամբ օրէնքի հաւասար կիրարկումը:

Նոր իշխանութեան նախաձեռնութիւնը` դատա-իրաւական համակարգը կանոնաւորելու վաստկած է նաեւ համակրանքը եւրոպական պետութեանց: Արդարեւ, Եւրոպական Միութեան ղեկավարը` Տոնալտ Թասք, երբ վերջերս Հայաստան այցելեց վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի հետ ունեցած հանդիպման ընթացքին յայտարարեց. ՙԵւրոպական Միութիւնը կ'ողջունէ Ձեր նպատակասլաց ծրագիրները` ստեղծելու անկախ, գործօն եւ համարատու դատա-իրաւական դրութիւն մը. իրաւական կայուն պետութիւն մը կենսական տարրն է հասուն ժողովըրդավարութեան մը եւ տնտեսական եւ ընկերային զարգացման: Եւրոպական Միութիւնը պիտի շարունակէ սատարել այդ գործընթացին, տրամադրելով մասնագէտներ եւ նիւթական աղբիւրներ՚:

Ի հերթին Եւրոպական Միութեան Արտաքին քաղաքականութեան պետը` Ֆետերիքա Մոկերինի յայտարարած է որ ԵՄը 28 միլիոն տոլար պիտի յատկացնէ Հայաստանին:

Ուրեմն, արդարադատութեան կիրարկումը ոչ միայն պիտի բարելաւէ քաղաքացիներուն կենցաղը այլեւ պիտի ապահովէ օժանդակութիւնն ու համակրանքը եւրոպական երկիրներուն:

Սակայն, դատա-իրաւական համակարգի բարելաւումը կը խոչընդոտուի ներքին դժուարութիւններով:

Գլխաւոր խնդիրը կը կեդրոնանայ Սահմանադրական Դատարանին շուրջ: Աւելին, Սահմանադրական Դատարանի նախկին դատաւորներու մաքրագործումը կը ճիւղաւորուի ու կը հասնի մինչեւ Եւրոպա:

Նիկոլ Փաշինեան իմաստութիւնն ունեցած էր փողոցային պայքարներով վաստկած իր քաղաքական դիրքը օրինականացնել առկայ խորհըրդարանի վաւերացումով: Սակայն, այդ վաւերացումը դարձած է երկսայրի սուր մը ներկայ իշխանութեան նկատմամբ: Փաշինեանի կառավարութիւնը եւ անոր պաշտպանները կը փորձեն դատարանները օժտել նոր դատաւորներով եւ կամ կարգի հրաւիրելով հին դատաւորները: Այդ պայքարը գլխաւորաբար կը մղուի Սահմանադրական Դատարանի նախագահին` Հրայր Թովմասեանի դէմ:

Փաշինեան սկիզբը փորձեց ժողովրդային շարժումով հակակշռել դատարանները, զանգուածներուն հրահանգելով որ փակեն դատարաններու մուտքերը եւ խափանեն դատական գործողութիւնները: Սակայն, շուտով համոզուեցաւ որ այդ ձեւով եթէ իշխանութեան եկաւ, չէր կրնար միեւնոյն մեթոտներով կառավարել երկիրը: Եւ այսօր այդ պայքարը տեղքայլի մէջ է:

Այս դարուն քաղաքական նպատակներու կենսագործման միջոցները փոխուած են բոլորովին. իշխանութեան գալու համար, պէտք է զօրաշարժի ենթարկել զանգուածները, ինչ որ յաջողապէս կիրարկեց Փաշինեան. այդ շարժումին զուգահեռ պէտք է օգտագործել համացանցը մասնագիտական կերպով` վարկաբեկելու համար օրուան իշխանութիւնը: Այլ երկիրներու պարագային այս երկու մեթոտներու կիրարկման կը յաջորդէ արտաքին զինեալ միջամտութիւնը: Բարեբախտաբար Հայաստանի պարագային իշխանափոխութիւնը չհասաւ այդ արիւնալի հանգրուանին:

Սահմանադրական Դատարանի նախագահին դէմ մղուած պայքարը կը շարունակուի քաղաքական հարթակի վրայ եւ լրատու ցանցերու միջոցաւ: Թովմասեանի նկատմամբ ամէնէն ազդու ամբաստանութիւնը անոր նախկին վարչակարգին պատկանիլն է եւ նախկին խորհրդարանին կողմէ ընտրուած ըլլալը: Փաշինեանի կողմնակիցները կը պաշտպանեն այն թեզը թէ նախկին Ազգային Ժողովը օրինական չէր (այլասերած բացատրութեամբ` ոչ-լեգիդիմ):

Սակայն, եթէ այդ ազգային ժողովին կատարած ընտրութիւնը վաւերական կամ օրինական չէր, ուրեմն, կը խախտի նաեւ օրինական հիմքը Փաշինեանի վարչապետութեան որ ընտրուած էր միեւնոյն Ազգային Ժողովին կողմէ:

Սահմանադրական Դատարանի այժմու նախագահը` Հրայր Թովմասեան ոչ միայն կը յամառի մնալու իր պաշտօնին վրայ, այլ կը փորձէ աւելի կնճռոտել եւ ճիւղաւորել պայքարը իրաւական որոշ նախաձեռնութիւններով: Այլապէս, մինչ Ռոպերտ Քոչարեան ինքզինք անմեղ կը հռչակէ 2008ի քաղաքական անցքերուն եւ կատարուած սպաննութեանց կապակցութեամբ եւ կը զգենու քաղաքական բանտարկեալի համազգեստը, Հրայր Թովմասեան կը դիմէ Եւրոպայի Մարդկային Իրաւանց Դատարան եւ Եւրոպական Խորհուրդի Վենետիկի Յանձնաժողովին իրաւական խորհուրդ պահանջելով Քոչարեանի դէմ տրուած ամբաստանութեան մասին: Արդարեւ, վերջինը ամբաստանուած է որ Մարտի 1ին ան համաձայն Հայաստանի քրէագիրքի 300-1 օրէնքին ՙյեղաշրջած է Հայաստանի Սահմանադրական կարգը՚: Արդէն Վենետիկեան Յանձնաժողովը անվաւեր նկատած է այդ ամբաստանութիւնը, թէեւ տակաւին այդ ուղղութեամբ վճիռ չէ արձակած:

Մինչ այդ Հայաստանի երկրորդ նախագահը երեք անգամ ձերբակալուած եւ ազատ արձակուած է: Ներկայիս ան կը գտնուի ազատազըրկութեան մէջ: Երեւոյթը դրական վկայութիւն մը չի տար դատա-իրաւական կարգի կայունութեան: Թովմասեան իր դէմ շղթայակերտուած պայքարը կը համարէ քաղաքական գործարք. իսկ Սահմանադրական Դատարանի ուրիշ մէկ անդամը` Ալվինա Կիւլիւմեան կը ճշդէ թէ ՙՍահմանադրական Դատարանը միշտ վեր մնացած է քաղաքական նկատումներէ՚:

Ներկայ Ազգային Ժողովը ընտրած է երկու նոր դատաւորներ Սահմանադրական Դատարանին, յանձինս Վահէ Գրիգորեանի եւ Արման Տիլանեանի, որոնք կը դաւանին միակ օրինական անդամները ըլլալ Սահմանադրական Դատարանին, պահանջելով որ անցեալէն մնացած 8 դատաւորները հրաժարական տան:

ՙԱզատութեան՚ հետ ունեցած իր հարցազրոյցին ընթացքին վարչապետը յայտնած է թէ` ՙՍահմանադրական Դատարանի անդամները յայտնուել են դատարանում օրէնսդրական մանիպուլացիայի արդիւնքում: 2019 թուականի Հայաստանը պէտք է ունենայ 2019ի Սահմանադրական Դատարան (ՍԴ): Այս խնդիրը քաղաքական է եւ պէտք է լուծուի: Խօսքը Սահմանադրական Դատարանի եօթ անդամի մասին է, այդ թւում` ՍԴ նախագահ Հրայր Թովմասեանի՚:

Իսկ Սահմանադրական Դատարանի նախկին անդամ Կիմ Բալայեանը պատասխանած է. ՙՊր. Փաշինեանը իրաւաբան չի եւ հետեւապէս չի կարող իրաւական մտածողութիւն ունենալ. ինքը քաղաքական գործիչ է, քաղաքական յայտարարութիւն է անում. բայց իմ խորին համոզմամբ քաղաքական յայտարարութիւններ անելուց առաջ իրաւական կողմը պէտք է ապահովուի: Այս պահին փակուղային եմ տեսնում այդ յայտարարութեան իրականացումը՚:

Կառավարութեան կողմնակիցները կացութիւնը կը բնորոշեն իբրեւ ՙսահմանադրական տագնապ՚, իսկ Պր. Թովմասեան կը յայտնէ թէ տագնապ գոյութիւն չունի: Աւելին, ան սպառնական կերպով կը պատասխանէ այն զրոյցներուն, որոնք կը յայտնեն թէ իշխանութիւնները կրնան մինչեւ անգամ գործի լծել իրաւապահ մարմիններ զինք հրաժարեցնելու համար. ան կը պատասխանէ. ՙԵթէ այդ զրոյցները հաստատուին` շատ վտանգաւոր կացութիւն մը կը ստեղծուի եւ ոեւէ մէկը որ նման միջոցի կը դիմէ համարատու պիտի նկատուի` ինչ պաշտօնի վրան որ ալ ըլլայ ան՚:

Հայաստան որ կը դիմէ դէպի իրական ժողովրդավարութիւն, պէտք է կիրարկէ ժողովրդավարութեան օրէնքը. արդարեւ ժողովրդավար երկիրներու իշխանութիւնները կը գործեն երեք տարբեր լծակներով որոնք անկախ են իրարմէ եւ իրար կը հակակշռենօրէնսդիր, գործադիր եւ դատա-իրաւական կառոյցներ: Մանաւանդ, բացարձակ անկախութեամբ կը գործէ դատական համակարգը: Իշխանութիւնները կը փոխուին, սակայն Սահմանադրական Դատարանի դատաւորները ի զօրու կը մնան մինչեւ իրենց իրաւասութեան աւարտը (Միացեալ Նահանգներու մէջ` ցկեանս):

Հայաստանի պարագային դատական իրաւակարգ բարեփոխելու ծրագրի ետին գոյութիւն ունին պատճառներ եւ պատրուակներ:

Փոփոխութեան պատճառը այն է որ անհրաժեշտ դարձած է արդար իրաւական դրութեան մը հաստատումը: Միւս կողմէ ընդդիմադիրներ նկատել կու տան թէ իշխանութիւնները պատճառի փոխարէն պատրուակը պիտի գործածեն իրենց տիրապետութեան տակ առնելու նաեւ իրաւական համակարգը` օրէնսդիրէն եւ գործադիրէն ետք: Այդ պարագային երկիրը պիտի դիմէ դէպի մենատիրութիւն, իշխանութեան հակակշռող օղակներու բացակայութեան կամ անդամալուծման հետեւանքով:

Այս վտանգին դէմ զգուշացում կատարելու համար էր որ Յուլիս 22ին հրապարակուեցաւ եօթ կուսակցութիւններու զեկոյցը որ կը յայտարարէր. ՙՕրէնսդիր, գործադիր եւ դատական համակարգերի անկախութիւնն ու ինքնուրոյնութիւնը պարտադիր պայման է` բացառելու իշխանութեան կենդրոնացումը մէկ քաղաքական ոյժի ձեռքում, ինչը երկրում մենիշխանութեան հաստատման հիմնական նախադրեալներից է: Այս առումով դատարանների եւ դատաւորների նկատմամբ քաղաքական իշխանութեան կողմից ազդեցութիւն գործադրելու ցանկացած փորձ անթոյլատրելի է՚:

Վերոյշեալ զգուշացումը արդար ու տեղին էր, այլապէս, առաջինը Եւրոպան պիտի ըլլար մեր երկիրը դատապարտող, հազիւ սկսած իր համակրալիր վերաբերման: Այլապէս ալ եթէ քաղաքականացուի այս պայքարը եւ շեղի իր օրէնսդրական հունէն, իսկապէս կը վտանգուին Հայաստանի ժողովրդավարական նկրտումները:

Կարգ մը պալատական շրջանակներ այս կոչը որակեցին ՙՔոչարեանական ծրագիր՚: Օսմանեան կայսրութեան մէջ ոեւէ թուրք իր դատը շահելու համար կը բաւէր դիմացի հայը ամբաստանել ըսելով` ՙկրօնքիս հայհոյեց՚: Իսկ այս օրերուն ալ ոեւէ անձ կամ խմբաւորում վարկաբեկելու համար յաւելեալ փաստի կարիք չկայ. կը բաւէ կցել Քոչարեանի անունը եւ արդէն դատը շահած կ'ըլլաք:

Հայաստանը իսկապէս կարիքը ունի բարեփոխելու իր դատա-իրաւական համակարգը: Վրաստանը փորձեց եւ աճապարանքի մէջ կարծէք թէ աւելի վնասեց: Ատրպէյճանը, իր հերթին կարիքը չունի ժողովրդավարութեան:

Հայաստան պէտք է յառաջանայ չափաւոր եւ իրապաշտ քայլերով դէպի օրէնքի երկիր, պատճառն ու պատրուակը տարբերելով իրարմէ:

«Խմբագրական ՌԱԿի Պայքար շաբաթաթերթի, Բոսդոն, ԱՄՆ»

 

Լրահոս

Նմանատիպ նորություններ