Ոչ մի պաշտոն կամ կոչում չկա, որ հավասար լինի և կարելի լինի համեմատել մարդ կոչումի հետ:
Հովհաննես Թումանյան

Նշումներ սփիւռքահայ մամուլին մասին

am
nsoumner-spiurqahay-mamoulin-masin

Ստորեւ ներկայացուած զեկոյցին նպատակն է նշումներ կատարել սփիւռքահայ մամուլի կարգ մը երեւոյթներուն մասին եւ բնաւ յաւակնութիւնը չունի համապարփակ պատկերացումը տալ այդ մամուլին:

 

(Ներկայացուած` Հայ Մամուլի նուիրուած Համահայկական Համաժողովին Անթիլիասի մայրավանքին մէջ Յուլիս 2-4, 2019ին)

 

 

Լրագրութեան նպատակը դաստիարակութիւնն է հանրութեան: Լրագրողը լրաքաղութեամբ իրազեկ կը դարձնէ ընթերցողը աշխարհի անցուդարձերուն մասին որոնք կրնան անդրադառնալ իր անձին կամ իր պատկանած հաւաքականութեան ճակատագրին վրայ:

Սփիւռքահայ մամուլը լրագրութեան սկզբունքային առաքելութենէն անդին ունեցած է եւ ունի օգտապաշտ նպատակ մը: Բացի իրազեկելէ ընթերցողը, լուրերու եւ զարգացումներու մասին, հայ լրագրողը կոչումն ունի կողմնորոշելու ընթերցողը որոշ հաւաքական նպատակներու շուրջ:

18րդ դարուն սփիւռքի տարբեր համայնքներուն մօտ արթնցած էր ազգային ազատագրութեան գաղափարը, Հայաստան մը վերականգնելու ծրագիրը: Այդ հայրենասիրական խմորումները առաւելաբար ծնունդ առած էին եւ կը զարգանային Սուլթանական տիրապետութենէն դուրս եւ հեռու, յատկապէս հնդկահայ բարեկեցիկ համայնքին մօտ, ուր գաղափարները կը զարգանային որոշ ուղղութիւններով - Սուլթանէն հող գնելու նպատակէն մինչեւ օտար պետական միջամտութիւններու կամ օժանդակութեան փնտրտուքով:

Գաղափարական այդ խմորումներու քուրային մէջ է որ ծնունդ առաւ Յարութիւն քհնյ. Շմաւոնեանի ՙԱզդարար՚ը Մատրասի մէջ (1794):

Այդ թուականէն ի վեր հայ մամուլի առաքելութեան մղիչ ոյժը հանդիսացած է ազգային օգտապաշտութեան ձգտումը:

Ինչպէս կը տեսնուի` այդ ձգտումը աւելի անդին կ'անցնի մամուլի դասական սահմանումէն, որ է իրազեկել ընթերցողը իր կեանքին եւ ապագային վրայ ազդող երեւոյթներու եւ զարգացումներու մասին: Աւելի իտէալական ձգտում մը, նպատակ մը, որուն վախճանական իրականացումը կրնայ դեռ հեռու ըլլալ անհատի կամ ընտանիքի ճակատագրին անդրադառնալէ, սակայն ան կը հանդիսանայ իբրեւ հաւաքական երազի մը եւ նպատակի մը իրականացումը:

 

ՍՓԻՒՌՔԱՀԱՅ ՄԱՄՈՒԼԻ ՃԻՒՂԱՒՈՐՈՒՄՆԵՐԸ

Ա. Կուսակցական մամուլ

Բ. Անկախ կամ այլընտրանքային մամուլ

 

Ա. ԿՈՒՍԱԿՑԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼ

Ազգային ազատագրական շարժումի առաջին իսկ օրերէն այդ ազատագրական պայքարին նուիրուած կազմակերպութիւնները խորհրդանշուած են իրենց մամուլով - Արմենական Կուսակցութիւնը` Մկրտիչ Փորթուգալեանի ՙԱրմէնիա՚ով (1885), ՍԴՀԿ ՙՀնչակ՚ով (1887) եւ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը իր ՙԴրօշակ՚ով (1890):

Փորթուգալեանի պարագային պէտք է նշել թէ խմբագիրն ու անոր թերթը (Մարսէյլէն) օրկանական կամ կազմակերպչական կապ չունենալով հանդերձ Վանի Արմենական կուսակցութեան հետ, այսուհանդերձ անոնք դարձած են գաղափարական դարբնոցն ու լրատու աղբիւրները այդ կուսակցութեան:

Ցեղասպանութեան հետեւանքով հայ զանգուածներու ցրւումը աշխարհի տարբեր երկիրներուն մէջ` կուսակցական կազմակերպութեանց եւ անոնց մամուլին բնոյթն ու կառոյցը շարունակած են միեւնոյն շերտաւորումներով:

Այսինքն, հայութեան տարահալած զանգուածները ո՛ր երկիրն ալ հաստատւած են առաջին հերթին հիմնած են եկեղեցի եւ դպրոց. իսկ կուսակցութիւնները` մամուլ եւ ակումբ: Այս կառոյցները իրարմէ անկախ ըլլալով հանդերձ ունեցած են իրարու լրացուցիչ դեր:

Կուսակցական մամուլի օրկանները ունեցած են եւ ունին հասարակաց նպատակներ եւ առանձին իւրայատուկ նպատակներ:

Բոլոր կուսակցութիւններուն համար հասարակ յայտարարը այն է որ անոնք նպատակային դաստիարակութեամբ նուիրուած են հայկական դատի հետապնդման, Եղեռնի կամ ցեղասպանութեան ճանաչմամբ:

Այս կիզակէտային առանցքներու բաղդատմամբ կուսակցական մամուլի գաղափարախօսական կամ փիլիսոփայական նկրտումները մնացած են երկրորդական գիծի վրայ:

Օրինակ դաշնակցական մամուլին մէջ հայկական դատն ու Եղեռնը աւելի գերակշիռ տեղ ունին քան ոգեկոչումը ընկերվարական սկզբունքներու, որոնց ի ծնէ նուիրուած պիտի ըլլար կուսակցութիւնը: Պարբերական անդրադարձները թէ Դաշնակցութիւնը մաս կը կազմէ Երկրորդ Միջազգային Ընկերվարականին, կը մնան աւելի պարագայական:

Հնչակեան կուսակցութեան պարագային նոյնն է սկզբունքային համեմատութիւնն ու բաղդատականը հայկական դատի նուիրումին եւ միջազգայնական ընկերվարութեան տարբողումին: Թէեւ Սովետական Հայաստանի պարագային Հնչակեան կուսակցութեան կարգ մը գործիչներ սոցիալիստական Հայաստանի կերտումով իրականացած նկատած են Հնչակեան կուսակցութեան առաքելութիւնն ու իտէալը:

Ռամկավար Ազատական մամուլը եւս առաւել չափերով նուիրուած է հայկական դատին եւ Թուրքիոյ դէմ քաղաքական պայքարին` քան պահպանողական սկզբունքներու կամ դրամատիրական դրութեան առաւելութեան շեշտաւորումին:

Կուսակցական մամուլի պարագային հասարակաց ուրիշ մէկ բնութագիրը` երկարակեցութիւնն է, բաղդատմամբ անհատական նախաձեռնութեամբ հրատարակուող անկախ կամ չէզոք մամուլին: Արդարեւ, կուսակցական մամուլը սերունդէ սերունդ կը շարունակուի, դրօշը փոխանցելով մէկ սերունդէն միւսը, մինչ անկախ մամուլը իր վախճանը կը գտնէ հրատարակիչին մահով կամ հանգստեան կոչուելով:

Կուսակցական մամուլը թէեւ կոչուած պէտք է ըլլայ իբրեւ անանձնական նախաձեռնութիւն, սակայն պատմականօրէն ան կրած է ծանր դրոշմն ու շուքը ուժեղ անհատականութիւններու - կուսակցական ղեկավար կամ խմբագիր:

Այսպէս ՙՀայրենիք՚ (ԱՄՆ) օրաթերթին (նաեւ ամսագրին) վրայ երկար ատեն տիրապետած է Ռուբէն Դարբինեանի գաղափարական կշիռը: Իսկ ՙՅուսաբեր՚ի (Եգիպտոս) դիմագիծը հանդիսացած է Վահան Նաւասարդեան:

Ռամկավար ճակատի վրայ ամշփոթելի դրոշմը մնացած է Հրաչ Երուանդի (ԱՄՆ) ՙՊայքար՚ օրաթերթի վրայ, Վահան Թէքէեանի ՙԱրեւ՚ (Գահիրէ) իսկ ՙՆոր Օր՚ի վրայ Անդրանիկ Անդրէասեանի (ԱՄՆ), իսկ ՙԶարթօնք՚ի վրայ (Լիբանան) Գերսամ Ահարոնեանի:

Այսպիսի հզօր գրիչներու հեռացումով հրապարակէն կուսակցական մամուլը վերադարձած է իր իսկական էութեան, դառնալով արտայայտիչը իր պատկանած կուսակցութեան:

Անցեալին կուսակցական մամուլի օրգանները իրենց տեսակէտները, գաղափարական եւ հատուածական պայքարները կ'արտայայտէին ՙխմբագրական՚ սիւնակի մէջ, թէեւ ընթերցողին համար (համակիր թէ հակառակորդ) բացարձակապէս պարզ էր եւ յայտնի այդ անդիմագիծ սիւնակին ետին կանգնած խմբագրին ստորագրութիւնն ու անհատականութիւնը: Այսօր դարը փոխուած է եւ խմբագիրներ աւելի յաճախ կ'արտայայտուին իրենց անձնական ստորագրութեամբ:

 

ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ ԿՈՒՍԱԿՑԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ

Ա. Գաղափարական պայքար

Բ. Իւրայիններ եւ այլուրայիններ

 

Ա. Կուսակցութիւններու մամուլին գլխաւոր յատկանիշներէն մէկը գաղափարական պայքարն է, տեսակէտ արժեցնելու կռիւը:

Կուսակցական մամուլին մէջ Եղեռնի բնոյթն ու անոր հետապնդման կամ ճանաչման խնդիրը տարբեր դրսեւորումներ չունին տարբեր թերթերու մէջ: Սակայն, Հայկական Դատի հետապնդման սահմանումները ունեցած են եւ ունին հասարակաց դատումներ եւ հակասութիւններ:

Յատկապէս Սովետական Հայաստանի իրականութիւնը դարձած է նշանաձող մը գաղափարապէս հակադիր մամուլին համար: Բանավէճերը կեդրոնացած են Սովետական Հայաստանի բնոյթին, դերին եւ անոր նկատմամբ որդեգրուելիք դիրքերուն շուրջ:

Դաշնակցական մամուլը բուռն կերպով պայքար մղած է շուրջ 70 տարի Սովետական Հայաստանի եւ անոր համակիրներուն դէմ:

Բառերը, խօսքերը, գաղափարները հզօր ազդակներ են զանգուածներ շարժելու եւ կուսակցական թերթերը - իւրաքանչիւրը իր սեփական ճամբով եւ նպատակներով . յաճախ ոտքի հանած են այդ զանգուածները իրարու դէմ, անգամ չվարանելով ոճիրներու գործադրութենէն:

Եկեղեցական պայքարը եւ անոր բաժանման ետին կանգնող տրամաբանութիւնը ածանցումներն են Սովետական Հայաստանի դէմ ու թեր մղուող պայքարին:

Դաշնակցութեան համար Սովետական Հայաստանը կը բնորոշուէր ՙգերի ազգ՚, եւ միջազգային հրապարակներու վրայ այդ բնորոշումը դարձած էր քաղաքական սակարանի դրամանիշ: Այդ պայքարին սաստկութեան ներքեւ մինչեւ անգամ ձեւազեղծուած են հայ դատի բնոյթն ու նպատակը, այն աստիճան որ Ռուբէն Դարբինեան գրած է- ՙՀայկական դատ ըսելով մենք կը հասկնանք սովետական կոչուած Հայաստանի ազատագրումը ու կցումը ազատ աշխարհին՚:

Ռամկավարներուն համար ընկերվարական Հայաստանի նկատմամբ քաղաքականութիւն որդեգրելը դանակի սուր շեղբին վրայ քալելու բնոյթն ունէր: Կուսակցութիւնը ըլլալով գաղափարապէս պահպանողական եւ համակիր դրամատիրական դրութեան պէտք էր բնորոշէր ու սահմանէր իրապաշտական քաղաքականութիւն մը - եւ շրջանցելով գաղափարականը - շեշտադ րէր Հայաստանի ժողովուրդին եւ հայութեան հոգեւոր կեդրոնին հետ գործնական կապերու էական անհրաժեշտութիւնը, թէկուզ գաղափարական շեղումի մը հաշուոյն: Բնականաբար բոլոր ռամկավար խմբագիրները չէ որ յաջողեցան ուղիղ քալել դանակի այդ շեղբին վրայ: Եղան սայթաքումներ եւ գաղափարական գերակշռութեան պարագաներ: Օրինակ, ինչ կը վերաբերի Սովետական Միութեան գաղափարախօսութեան եւ միջազգային քաղաքականութեանª ռամկավար Հրաչ Երուանդի տեսակէտները շատ տարբերութիւններ չունէին Ռուբէն Դարբինեանէն:

Հնչակեան մամուլը անսակարկ կերպով կողքին էր Սովետական Հայաստանին, յաճախ իրականացած սեպելով Հնչակեան կուսակցութեան ընկերվարական սկզբունքները Սովետական Հայաստանի գոյառումով:

Իսկ հայ համայնավար մամուլի համար ՙՄեր նշանաբանն է Յառաջ՚ (Յովհաննէս Աղպաշեան, Պէյրութ) Սովետական Հայաստանը մէկ մասնիկն էր աշխարհի տարածքին մէկ վեցերորդ հողամասին վրայ հաստատուած պրոլետարիայի դիկդատուրային:

 

Բ. ԻՒՐԱՅԻՆՆԵՐ ԵՒ ԱՅԼԻՒՐԱՅԻՆՆԵՐ

 

Կուսակցական պայքարներու եւ հակամարտութիւններու պատճառաւ սփիւռքը ունեցաւ իր բեւեռացումները, հակամարտ հատուածները լարելով իրարու դէմ եւ շատ քիչ տեղ թողելով անկախ եւ անյանձնառու հատուածին:

Հակամարտութիւնները մէկ կողմէ աշխուժացուցին շրջանակները համախմբելով զանոնք որոշ դրօշներու եւ խորհրդանիշներու ետին: Եթէ այդ մրցակցութիւնը ունեցաւ իր դրական

դերը կենսաւորելով համապատասխան հատուածները, միւս կողմէ արձանագրեց արժէքներու խախտում, որ կը շարունակուի մինչեւ այսօր, աննշան բարելաւումներով: Ամէն կուսակցական թերթ ապառողջ ներհայեցողութեամբ մը նուիրուեցաւ իր շրջանակի արժէքներու տարբողումին, շրջանցելով արժեչափային շատ մը սկզբունքներ:

Այս պայքարներուն հետեւանքով նաեւ կազմուեցան եկեղեցական համայնքներ որոնք իրենց գործունէութեան ցոլացումը գտան համապատասխան մամուլի էջերուն մէջ:

Օրինակ, կուսակցական մամուլին համար ամէնէն հզօր մարզական խումբը, ամէնէն կատարելագործուած երգչախումբը կամ իր շրջանակին ակումբային գործունէութիւնները կը շարունակեն ներկայացուիլ գերադրական որակումներով, միւս կողմէ քննադատելով մէկ կողմի հատուածէն դուրս գտնուող, մանաւանդ` հակառակ հատուածին մէջ գտնուող արժէքները: Բնականաբար արւեստագէտի մը համար աւելի սպաննիչ է անտեսումը քան քննադատութիւնը:

Կուսակցական մամուլի այս կողմնակալութիւնը սատարեց արժեչափերու այլասերման. եւ աւելին` միջակութեան փառաբանութեան: Եւ այդ պատճառաւ ալ պէտք չէ զարմանալ որ արտակարգ տաղանդները, միջազգային համբաւի տիրացած երգիչները, նկարիչները եւ այլ արուեստագէտներու նուիրւած տաղանդները տեղ հասած են հատուածական սահմաններէն դուրս, գուցէ շատ քիչ բացառութիւններով:

 

Գ. ԱՆԿԱԽ ԿԱՄ ԱՅԼԸՆՏՐԱՆՔԱՅԻՆ ՄԱՄՈՒԼԸ

 

Սփիւռքը միշտ տիրապետուած է կուսակցական մամուլի կողմէ, ենթարկուելով անոր առաւելութիւններուն ու կաշկանդումներուն. սակայն այլընտրանքային մամուլի երեւումով լրագրական մամուլը աւելի աշխուժացած է եւհարըստացած այլազանութիւններով:

Այլընտրանքային մամուլը պէտք է դասաւորել ըստ էութեան եւ դերին. հակակուսակցական, այլախոհ, ընդդիմադիր եւ անկախ մամուլի պարագաները կարելի չէ փոխն ի փոխ գործածել, որովհետեւ իւրաքանչիւրը ունի իր բնոյթը, միջավայրը եւ զարգացման պատճառները:

Կուսակցական մամուլի տիրապետութեան շրջանին եղած են հակակուսակցական դրսեւորումներ, սակայն կարճ տեւողութեամբ եւ աննշան հետեւանքներով: Ամէնէն ցայտուն դրսեւորումը հակակուսակցական մամուլի հանդիսացաւ Նիւ Եորքի The Armenian Reporter-ը որ մարտահրաւէրներ կարդալէ զատ համայնքային կառոյցներու, ձաղկումի առարկայ դարձուց ՀՅԴի հայկական դատի աշխատանքները, ինչպէս նաեւ գործնական մասնակցութիւն բերաւ ՌԱԿի պառակտումին: Անոր ազատ մուտքը Թուրկութ Էօզէլի գրասենեակն ու թրքական դեսպանատունները հաստատումներ են որոշ խոստովանութիւններու:

Օշին Քեշիշեանի խմբագրած The Armenian Observer թերթը (Լոս Անճելըս) ճիշդ հակառակ վարքագիծը ցուցաբերած է` յարգալիր վերաբերմունքով բոլոր կուսակցութեանց նկատմամբ:

Գալիֆորնիոյ The California Courier շաբաթաթերթը իր գոյութեան իրաւունքը կը պարտի յայտնի հրապարակագիր Յարութ Սասունեանի:

Այլախոհ մամուլը յատուկ չէ սփիւռքի պայմաններուն, որովհետեւ առաւելաբար ծնունդն է ամբողջատիրական հասարակութեան, ուր պետութիւնը իր հակակշիռին ներքեւ կը պահէ լրատու միջոցներն ու գաղափարական դաստիարակութիւնը: Այլախոհ տարրեր, զարտուղի միջոցներով գաղափարներ կը մշակեն եւ կþընծայեն հասարակութեան, որ սկսի մտածել պետական մենատիրութեան սահմաններէն դուրս:

Ընդդիմադիր մամուլը եւս տեղ չէ ունեցած եւ չունի սփիւռքի մէջ, որովհետեւ ան կը սահմանուի միայն դեմոկրատական հասարակութեան մէջ ուր կը մրցին պետականամէտ եւ ընդդիմադիր գաղափարները: Քանի սփիւռքը չէ պայմանաւորուած պետական կառոյցով, հետեւաբար չի կրնար նաեւ գոյութիւն ունենալ ընդդիմադիր մամուլ, որուն սահմանումը կը բխի իր ընդդիմութեան մէջ պետական կառոյցին եւ անոր լծակներուն:

Սփիւռքին յատուկ է ուրեմն անկախ մամուլը, որ ընդհանրապէս սեփականութիւնն է անհատական նախաձեռնութեան եւ այդ բնոյթով իսկ պայմանաւորուած է անոր երկարակեցութիւնը:

Սփիւռքի մէջ առաջին կարճատեւ դրսեւորումը ունեցաւ ՙԱզդարար՚ թերթը Լիբանանի մէջ, (Խոսրով Թիւթիւնճեան, Օննիկ Թոփուզեան) որ շեղելով դաշնակցական ուղիէն ատեն մը փոխեց իր վարքագիծը Սովետական Հայաստանի նկատմամբ: Սակայն շատ կարճատեւ կեանք մը ունեցաւ:

Փարիզի մէջ ՙՅառաջ՚ թերթը Շաւարշ Միսաքեանի եւ յետոյ Արփիկ Միսաքեանի խմբագրութեամբ հանդիսացաւ անկախ մամուլ եւ հայկական դատի դրօշակակիր, պահելով իր դաշնակցականամէտ ուղեգիծը: ՙՆոր Յառաջ՚ երկօրեայ Ժիրայր Չօլաքեանի խմբագրութեամբ այդ առաքելութեան ուղիին վրայ է:

Եւրոպայի մէջ յայտնութիւն մըն է ՙՕրեր՚ երկամսեան, խմբագրութեամբ Յակոբ Ասատրեանի: Հայաստանէն գաղթազանգուածները օղակող ազդակ մըն է ան:

ՙԱյգ՚ օրաթերթը Լիբանանի մէջ Լիւսի Թոսպաթի խմբագրութեամբ եւ Եղիա Նաճարեանի աճպարարութիւններով հանդիսացաւ անդիմագիծ հրատարակութիւն մը իբրեւ տպարանի աւելցուկ Տիգրան Թոսպաթի հրատարակած ՙLe Soir՚ թերթին:

Անկախ մամուլի դիմագիծը Պէյրութի մէջ կերտեցին առաւելաբար երեք հրատարակութիւններ. ՙՆայիրի՚ շաբաթաթերթը` Անդրանիկ Ծառուկեանի խմբագրութեամբ, ՙՍփիւռք՚ շաբաթաթերթը Սիմոն Սիմոնեանի խմբագրութեամբ եւ ՙԵրիտասարդ Հայ՚ թերթը հայր Անդրանիկ Կռանեանի եւ իր համակիր կազմի խմբագրութեամբ:

Մինչեւ ՙՆայիր՚ի քաղաքական շեղումը դաշնակցական հատուածին մօտ Սովետական Հայաստանի պատկերացումը ունէր միայն սեւ ու ճերմակ գունաւորում: Անդրանիկ Ծառուկեան այցելելով Հայաստան յաջողեցաւ նոր թեքում մը յառաջացնել այդ հատուածի աշխարհայեացքին մէջ, երիտասարդութեան դիմաց պարզելով աւելի գունագեղ այլ իրապաշտ պատկերացում մը. եւ ատով յաջողեցաւ գաղափարական հոսանք մը յառաջացնել:

Հայրենասէր կոչուած ճակատին վրայ ուր Սովետական Հայաստանը նշանաձող մը կը հանդիսանար, գլխաւորութեամբ Ռամկավար մամուլին եւ հետեւութեամբ Հնչակեան եւ Համայնավար թերթերու, այս անգամ ալ պատկերը բոլորովին այլ էր Հայաստանի իրականութեան:

Բնականաբար կը նշուէին Սովետական Հայաստանի բարեմասնութիւնները սակայն սովետական իշխանութեան խոցելի երեւոյթներու նշումը կը մնար արգիլեալ գօտիի մէջ - Չարենցի, Բակունցի եւ այլ մտաւորականներու սպանութիւնը եւ հալածանքները արձագանգ չէին գտնէր, բացի 1938ին Արշակ Չօպանեանի բողոքէն իր հրատարակած ՙԱնահիտ՚ի մէջ (Փարիզ):

Այս մամուլը նոյնիսկ մեղսակից դարձաւ Երեւանէն Պօղոս Մակինցեանի արշաւին զոր ան մղեց Գալուստ Կիւլպէնկեանի դէմ (1932) պատճառ դառնալով որ ան հրաժարի Հ. Բ .Ը. Միութեան նախագահութենէն:

Այս պատկերը խանգարող հանդիսացաւ Սիմոն Սիմոնեան որ իր ՙՍփիւռք՚ շաբաթաթերթին մէջ ձայն բարձրացուց եւ յաջողեցաւ իր շուրջ համախմբել ազատ մտածող երիտասարդ մտաւորականութիւն մը:

Հայր Անդրանիկ Կռանեան Սիրան Սեզայի ՙԵրիտասարդ Հայուհի՚ն ձերբազատելով իր ֆեմինիստականª գործակցութեամբ խումբ մը երիտասարդներու, սեթեւեթներէն վերածեց աւելի արմատական ՙերիտասարդ Հայ՚ թերթին բեւեռացնելով գաղափարական երիտասարդ մտաւորականութիւնը որ իր արմատական սկզբունքներուն եւ անոնց գործնական կիրարկումին մէջ յաճախ սահմանազատում չի ճանչնար:

Հայ մամուլը, կուսակցական թէ անկախ երբեք հետամուտ չէ եղած նիւթական նպատակներու եւ միշտ պատճառ դարձած է հսկայ զոհողութիւններու: Սակայն բացառութիւն կազմած է Գրիգոր Շէնեանի հրատարակած ՙՆոր Կեանք՚ը (Պէյրութ եւ Լոս Անճելըս) որ իր անդիմագիծ բովանդակութեամբ հանդիսացած է ընտանեկան եկամուտի աղբիւր:

Անկախ մամուլին բաժնին մէջ յատուկ տեղ մը ունի պոլսահայ մամուլը իր պարականոն կենցաղով եւ դիմագիծով: Երբ ամբողջ սփիւռքի տարածքին թերթի մը երկարակեցութիւնը սահմանուած է անոր սեփականատիրոջ կեանքով, երկարակեցութեան առաւելութիւնը սահմանելով կուսակցական թերթերու, պոլսահայ մամուլի պարագային հակառակն է երեւոյթը - ՙԺամանակ՚ թերթը իր գոյութիւնը պահպանած է աւելի քան մէկ դար, շնորհիւ Գոչունեան ընտանիքին իսկ ՙՄարմարա՚ն շնորհիւ Հատտէճեանի, Զօպեանի եւ Շամլեանի:

Վերոյիշեալ թերթերը արտակարգ դեր մը ունեցած են Եղեռնէն ետք կենսունակ պահելու հայ համայնքը, որ ընդհանրապէս ծուարած է եկեղեցիին փէշերուն տակ, պատմական հասկնալի պատճառներով:

ՙՄարմարա՚ շնորհիւ հայ մամուլի նահապետին` Ռոպէր Հատտէճեանի, իր օրաթերթային բնոյթի կողքին հանդիսացած է գրականութեան եւ արուեստի օճախ մը:

Արա Գօչ նոր դիմագիծ եւ ուժականութիւն պարգեւած է ՙԺամանակ՚ին: Մինչ զոյգ թերթերուն յատկանիշն է ազգային (տեղական) եւ համազգային լուրերուն արձագանգել բոլոր այլ թերթերէն առաջ:

Երկու թերթերն ալ կը պահպանեն հայերէն լեզուն - եւ դեռ նախանձելի մակարդակով - հակառակ որ այդ սկզբունքը պիտի շարունակէ սատարել ընթերցողներու կորուստին:

Պոլսահայ մամուլի բնորոշ երեւոյթներէն մէկն ալ այն է որ ան ոչ միայն կը սնուցանէ պոլսահայութիւնը այլ նաեւ երկար ատենէ ի վեր Պոլսէն հեռու գտնուող գաղթական հայերը:

Ամբողջ հայ մամուլին մէջ կայծակնային յայտնութիւններ էին խմբագիր Հրանդ Տինքն ու իր ՙԱկօս՚ շաբաթաթերթը: Քիչ անգամ հայ թերթ մը - բացի Տիրան Քելեկեանի օրերէն (Տէլ-

Քէֆ) Սապահի մէջ - անդրադարձած է տուեալ երկրին քաղաքական խմորումներուն վրայ: ՙԱկօս՚ի հայկական բաժնի խմբագիրը` Բագրատ Էօստիւքեան հայ մամուլի ամէնէն խիզախ խմբագիրներէն մէկն է:

Հրանդ Տինքի ճակատագիրը լիովին արդարացուցած է ՙՄարմարա՚ի եւ ՙԺամանակ՚ի խմբագիրներուն զգուշաւոր քաղաքականութիւնը թրքական մթնոլորտին մէջ:

Անկախ մամուլը խամրած կամ անհետացած է իր հիմնադիրներուն եւ գաղափարական դարբիններուն հետ:

Կուսակցական մամուլը վաղուց մեղմացուցած է իր սկզբունքային անզիջողութիւնը եւ պայքարները մեղմացած են ազգային-գաղափարական զարգացումներու հետեւանքով եւ երբեմն ալ` պայքարողներու վախճանումով:

Անկախ Հայաստանը նոր իրականութիւն մը կը պարզէ կուսակցական թէ անկուսակցական մամուլին դիմաց: Մէկ բան ճշմարիտ է որ անկախ Հայաստանի իրականութիւնն ու հայ դատի շարունակուող պայքարը աւելի հասարակաց գետիններ կը ստեղծեն մամուլին, աւելի քան բաժանման խրամատներ:

Այսօր ամբողջ մամուլը կը գտնուի թուայնացման յեղափոխութեան դիմաց որ կը պարզէ նոր մարտահրաւէրներ ձեւի եւ բովանդակութեան իմաստներով:

 

Յուլիս 3, 2019 Տիթրոյթ

ԵՐՈՒԱՆԴ ԱԶԱՏԵԱՆ

Պայքար շաբաթաթերթ

Լրահոս

Ամենաընթերցվածը

Նմանատիպ նորություններ