Հայրենիքից դուրս երջանկություն չկա, թող յուրաքանչյուր ոք արմատներ գցի հարազատ հողում:
Տուրգենև

Պոլսոյ Պատրիարքութիւնը անորոշ հանգրուանի դիմաց

am
polsoy-patriarqoutiune-anoros-hangrouani-dimac

Պոլսոյ պատրիարքական աթոռին վերեւ միշտ գտնուած է փուշէ պսակ մը, եւ յաջորդական պատրիարքները Աթոռի փառքէն աւելի զգացած են տանջանքը այդ փուշէ պսակին: Ատենին երբ Օսմանեան կայսրութիւնը գոյութիւն ունէր` հայութեան միլլէթ էր, եւ պատրիարքները այդ զանգուածի սիրոյն յօժար կերպով կը կրէին այդ պսակը իբրեւ պետը այդ միլլէթին: Օրմանեաններ, Վարժապետեաններ, Տէր Եղիայեաններ ու շատ ուրիշներ յաջորդաբար անցան այդ պաշտօնէն, պատմութիւն մը կերտելով իրենց տառապանքին ու ծառայութեան հաշուոյն: Սակայն, երբ միլլէթը սրբուեցաւ իր նախնիներու հողերէն, նոր ժամանակներու պատրիարքներուն կեանքն ու առաքելութիւնը չթեթեւցան երբեք: Անոնք տառապեցան այս անգամ մնացորդացին հաշուոյն:

Մեսրոպ Արք. Մութաֆեան որ հազիւ կարողացաւ ծառայել տասնամեակ մը միայն` իբրեւ 84րդ Պատրիարքը այս Սուրբ Աթոռին, գիտակցութեամբ տարաւ այդ խաչը եւ այդ խաչին բեռին տակ իսկ արձանագրեց յաջողութիւններ, որքան եկեղեցիին համար, նոյնքան նաեւ համայնքին համար:

Ան հոգեւորականի յատուկ արժանիքներով օժտուած կրօնապետ մըն էր – առաջին հերթին` կոչումի մարդ մը, որ համալսարանական իր բարձր տիտղոսներու կարգին իր անձը հարստացուցած էր ինքնաշխատութեամբ:

Ան Շնորհք Պատրիարքի հետքերով գնաց գաւառ, արթնցնելու համար վախի մէջ թաքուն ծուարած հաւաքականութիւն մը, եւ այդ պատճառաւ ալ հալածուեցաւ թուրք ազգայնականներէն, որոնք զարհուրած էին` անդրադառնալով որ գաւառներու մէջ տակաւին կրնային գոյութիւն ունենալ տարրեր որոնք բնաջնջումի սահմանուած պէտք էին ըլլալ վաղուց:

Սակայն, ան գաւառ ուղղուելէ առաջ, արթնցուց եւ հաւատքով զինեց Պոլսոյ երիտասարդութիւնը: Անոր խօսքն ու գործը հմայիչ ու գրաւիչ բան մը ունէին երիտասարդութեան համար, հակառակ որ իր բարոյական ըմբռնումները հին օրերու դրոշմը կը կրէին: Իր օրով նորոգուեցաւ Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցին, թէեւ ուրիշներ եւս միջնորդութեան իրաւունք կը փնտռեն այդ իրագործման մէջ:

Պատրիարքը լայն հայեացքով կը մօտենար իր պաշտօնին եւ այդ պատճառաւ ալ եղբայրական կամուրջներ հաստատեց այլ համայնքներու հետ, յատկապէս յոյներու եւ հրեաներու հետ: Այդ համագործակցութեան ծիրէն ներս ան դիմեց թուրք պետութեան, կրօնքներու յատուկ համալսարանական ամբիոն մը հաստատելու, եւ բարձրագոյն ուսում ջամբելու կրօնական թէ աշխարհական թեկնածուներու` բոլոր կրօնքներու ուսուցման ծրագրով:

Թուրք պետութիւնը փոքրամասնութեանց առաջնորդներուն եւ համայնքներուն դիմաց այնպիսի մարտահրաւէրներ կը յարուցանէ որ կեանքը անտանելի կ'ընծայէ անոնց համար:

Փոքրամասնութեանց մէջ ձայն մըն էր Հրանդ Տինք, պէտք է ըսել` հզօր ձայն մըն էր ան որ փոքրամասնութիւններու իրաւանց վերահաստատումը կը տեսնէր թուրք հասարակութեան դեմոկրադացման հեռանկարին մէջ: Անոր գաղափարական այս առաքելութենէն առաւելաբար օգտուեցան քիւրտերը եւ մինչեւ անգամ` նոյնինքն թուրքերը, որոնք այդ ճամբուն վրայ տեսան իրենց երկրին եւրոպականացումը: Հայ համայնքը ինքն իր վրայ կծկուած պահպանողական հաւաքականութիւն մըն էր որ դժուարութեամբ մատուցուեցաւ Տինքի գաղափարաբանութեան, որուն ալ իր կեանքը զոհաբերեց ան:

Մեսրոպ Սրբազան տարբեր ճանապարհով փորձեց դիմակայել թուրք պետութեան առաջ քշած մարտահրաւէրները: Ան համոզուած էր որ լծուելով թուրք պետութեան քաղաքական շահերուն` պիտի օգտուէին Պատրիարքական Աթոռն ու թրքահայ համայնքը: Այդ պատճառով ալ անհասկնալի մնացին -չըսելու համար՝ մերժելի– անոր հրապարակային կոչերը ընդդէմ այն ճիգերուն, որոնք կը տարուէին տարբեր երկիրներու խորհրդարաններէն ներս ճանաչում ապահովելու ցեղասպանութեան շուրջ: Նոյնպէս ան պարտաւորութիւն զգաց ճամբորդելու տարբեր երկիրներ` դիմումներ կատարելու որ Թուրքիան ընդունուի Եւրոպական Միութեան մէջ: Քաղաքական իր այդ նախաձեռնութիւնները վրդովում յառաջացուցին Թուրքիայէն դուրս բնակող հայութեան զանգուածներուն մօտ:

Հակառակ իր այդ ինքնամատոյց ծառայութեան` իր կեանքը մնաց միշտ վտանգի տակ եւ մինչեւ անգամ ռմբահարուեցաւ Պատրիարքարանը: Փաստ մը` որ թուրքը ողոքելը անհնար է:

Կեանքի մէջ քաղաքական հակառակորդներ էին Մութաֆեան Պատրիարքն ու Հրանդ Տինքը: Սակայն, անոնք միացան իրենց ճակատագրով, որովհետեւ երկուքն ալ դարձան Թուրքին զոհերը: Կ'ըսուի թէ Պատրիարքին հոգեկան ու ֆիզիքական անկումը սկսաւ Հրանդ Տինքի յուղարկաւորութեան օրէն: Ան ականատես վկան եղաւ այն երեւոյթին որ Տինքի յուղարկաւորութեան մասնակից զանգուածները, որոնք պաստառներով կը ծանուցէին «Մենք Հրանդ Տինք ենք», «Մենք բոլորս հայ ենք» յանկարծ հեռացան հրապարակէն եւ թուրք ծայրայեղականներուն զայրոյթին առարկան ու թիրախը դարձան հայերը:

Տարօրինակ ճակատագիր մը ունեցաւ Մութաֆեան Սրբազանը, որ իր տասը տարուան եռանդուն ծառայութեան դիմաց տասը տարի ալ մնաց մահաքունի մէջ: Պոլսահայ մամուլի նահապետը, բեղուն գրող Ռոպէր Հատտէճեան կատարած էր շատ յատկանշական բնորոշում մը, որ պատրիարքը իր եռուն կեանքի օրերուն հաւասար, գուցէ աւելի, իր մահաքունին մէջ լուրջ անդրադարձ ունեցած է Թուրքիոյ հայութեան կեանքին վրայ։

Արդարեւ, անոր մահաքունով ստեղծուեցաւ օրինական առեղծուած մը. Պատրիարքը ոչ ողջ էր լուծելու այդ առեղծուածը եւ ոչ ալ մահացած` օրինական դուռը բանալու իր յաջորդին ընտրութեան. իսկ թուրք պետութիւնը լաւագոյնս օգտագործեց այդ կացութիւնը` բաժնելու հայ համայնքը եւ իր ընտրելին անխուսափելի թեկնածուն ցոյց տալու:

Դէպքերը ծանօթ են թէ ինչպէս Արամ Արք. Աթէշեան Կրօնական Ժողովի կողմէ ինքզինք «ընտրել» տուաւ իբրեւ Ընդհանուր Փոխանորդ: Իսկ երբ Գարեգին Պեքճեան Սրբազան ընտրուեցաւ իբրեւ Տեղապահ, թուրք պետութիւնը մերժեց ճանչնալ անոր հանգամանքը: Եւ Պեքճեան Սրբազան, յուսահատած ու դառնացած հեռացաւ Պոլիսէն:

Թուրք պետութիւնը մօտ տասըմէկ տարի օդին մէջ պահեց

պատրիարքական ընտրութիւնը` առարկելով որ քանի դեռ «ողջ» էր Մեսրոպ Սրբազան` կարելի չէր նախաձեռնել անոր յաջորդին ընտրութեան:

Մինչ այդ համայնքին վերցուցած նախաձեռնութիւնները մերժուեցան պետութեան կողնէ` բաժանում յառաջացնելով համայնքէն ներս – նախաձեռնող խումբ մը դիմած էր պետութեան՝ յաջորդի մը ընտրութիւնը պատրաստուելու. ուրիշ խումբ մըն ալ դիմած էր աթոռակից պատրիարք մը ընտրելու: Երկու նախաձեռնութիւններն ալ մերժուեցան եւ պետութիւնը բոլոր չհասկցողներուն ալ հասկնալի կերպով յստակ դարձուց որ իր նախընտրութիւնը կ'երթար Աթէշեանին, հոգ չէ թէ ան ինչ չափով ընդունելի էր համայնքին:

Աթէշեան Սրբազան աւելի ծառայութիւն ունի Էրտողանի իշխանութեան քան թէ Պատրիարքական Աթոռին:

Ի դէպ, «օլիկարխ»ները պէտք չէ միայն փնտռել Հայաստանի կամ Ռուսաստանի մէջ: Արամ Սրբազան իր հերթին շրջապատուած է հայ թէ թուրք «օլիկարխ»ներով , որոնք լայնօրէն կ'օգտուին կալուածներու առուծախէն եւ շինարարական ծրագիրներէն, երբ պետութիւնը գրաւուած կալուած մը կը վերադարձնէ համայնքին:

Այսօր Մութաֆեան Սրբազանի վերջնական եւ իրական մահը, անստգութեան շրջան մը կը պարզէ պոլսահայ համայնքին դիմաց:

Պաշտօնապէս թեկնածու ներկայացած են Աթէշեան Սրբազան, Սահակ Նաշալեան Սրբազան եւ Գուգարաց թեմի առաջնորդ Սեպուհ Սրբազան Չուլճեան:

Թուրքերու թեկնածուն յայտնի է. միայն յայտնի չէ հայ համայնքի նախընտրած թեկնածուն: Կ'ըսուի թէ Խաժակ Սրբազան Պարսամեան ընդհանուր համակրանք կը վայելէ պոլսահայութեան մօտ, սակայն ան միշտ մերժած է ներկայացնել իր թեկնածութիւնը:

Գոյութիւն ունի՞ արդեօք անյայտ թեկնածու մը որ բոլոր կողմերու համակրանքն ու հաշիւները կեդրոնացնէ իր վրայ:

Մինչ այդ հոգելոյս պատրիարքը իր կեանքի չարչարանաց խաչը ժառանգ թողելով իր համայնքին, կը մտնէ իր յաւիտենական քունին մէջ:

Խմբագրական «Պայքար» շաբաթաթերթի

Լրահոս

Ամենաընթերցվածը

Նմանատիպ նորություններ